Форум за Незалежнасьць

Форум за Незалежнасьць яднае аматараў і экспэртаў у справе выпрацоўкі канцэпцыі беларускай дзяржаўнасьці й незалежнасьці. Форум мадэруе Інстытут Дзяржаўнасьці й Дэмакратыі.

Вы не ўвайшлі.

#1 2008-02-25 12:59:59

admin
Вядоўца
Зарэгістраваны: 2008-01-24
Паведамленьняў: 87

Пётра Садоўскі. Хрысціянскія метафары, “дабудова” нацыі і палітыка

Гэты артыкул нарадзіўся з назіранняў за дыскусіямі пра нашу нацыянальную ідэнтычнасць, а таксама з параўнанняў беларускага дыскурсу з еўрапейскім, асабліва ў той частцы, дзе гаворка ідзе пра хрысціянскія каштоўнасці. Спрэчкі пра тое, узгадваць Бога ў Еўраканстытуцыі ці не, працягваюцца і па сёння. Афіцыйных звестак пра новую рэдакцыю тэксту пакуль няма. У канцы 2006 году нямецкім фондам Бэртэльсмана выдадзеная брашура з назвай “Зразумець Еўрапейскую канстытуцыю” . Гэтая брашура – кароткая энцыклапедыя у пытаннях еўраінтэграцыі, якая з’явілася перад пачаткам тэрміну старшынёўства Нямеччыны ў ЕЗ. Як вядома, германскае кіраўніцтва паставіла на гэты тэрмін амбіцыйную задачу: ажывіць працэс абмеркавання Еўраканстытуцыі, што павінна спрыяць еўрапейскай кансалідацыі і адраджэнню  духу былога Еўраатлантызму з увагай на адбудову новых партнёрскіх адносінаў з ЗША.

Працытую з брашуры толькі адзін невялічкі абзац са спецыяльнага дадатку “Еўрапейская Канстытуцыя ад А да Я”, які называецца “Спасылкі на Бога”. Гэта рэзюме гучыць так: “Канстытуцыйны дагавор не ўтрымлівае непасрэднай спасылкі на Бога і сфармуляванага ўпамінання хрысціянскіх каранёў Еўропы. У прэамбуле паміж іншым робіцца спасылка на агульную культурную, рэлігійную і гуманістычную спадчыну Еўропы, з якой нарадзіліся такія непарушныя і непадлеглыя адчужэнню універсальныя каштоўнасці як правы чалавека, свабода, дэмакратыя, роўнасць і прававая дзяржава. У працэсе напісання  Канстытуцыі пытанне спасылкі на Бога выклікала вялікія спрэчкі” (пераклад мой – П. С.). 

У апошніх інтэрв’ю канцлерка Ангела Мэркель (пачатак 2007 г. для FOCUS, TAGESSPIEGEL ды інш.) як кіраўнік краіны, якая старшынюе ў ЕЗ, выказвае сваю безумоўную прыхільнасць да хрысціянскіх каштоўнасцяў (“Я б вельмі хацела яснай спасылкі ...) і  узгадвае пачатак цяперашняй Канстытуцыі ФРГ (“Адказваючы перад Богам і людзьмі ...), аднак не толькі як дачка эвангелічнага пастара, але і як прагматычны палітык адзначае: “... Трэба прызнаць, што наша палітычная дзейнасць шмат у чым залежыць ад перадумоваў, якія не падуладныя нам. Я пытаю сябе: Ці можна сутнасць хрысціянства захаваць у штодзённай палітыцы, калі жыццёвая практыка не прызнае хрысціянства?...Мы павінны шмат працаваць... Еўропа – гэта не хрысціянскі клуб, а калі ўжо і клуб, то гэта клуб каштоўнасцяў ... усіх грамадзян, якія маюць свае неад’емныя правы…Палітыка можа быць інспіраваная рэлігійным пасылам, аднак нашы словы пра веру ў Бога не могуць быць палітыкай”.     

Як бачна, у выказваннях нямецкай канцлеркі больш шкадавання і скепсісу, чым аптымізму. А як жа мы тут у Беларусі, -  тыя, што хацелі б інтэгравацца  Еўропай?    Здаецца, што мы гучней, чым еўрапейцы, заяўляем пра сваю адданасць хрысціянскім каштоўнасцям. Пра гэта гавораць і прэзідэнт Лукашэнка, які публічна выказаў сваё расчараванне ў нацыянальнай ідэі і дакляраваў знайсці ёй заменнік у хрысціянстве, і БНФ, і АГП, і “незарэгістраваны Малады Фронт”, і сацыял-дэмакраты і нават кіраўнік “Цэнтру Мізэса” Яраслаў Раманчук, чый ідэалагічны бацька -  найліберальнейшы эканаміст, апалагет неабмежаванай свабоды канкурэнцыі, якога моцна крытыкуюць прыхільнікі пратэстанцкай этыкі ў бізнэсе.

Людвіга фон Мізэса я ўзгадваю не дзеля таго, каб звярнуць увагу на нейкую непаслядоўнасць кіраўніка “Цэнтру Мізэса”, а хутчэй наадварот. Яраслаў Раманчук – эканамічны аналітык, і пра хрысціянскія каштоўнасці ён узгадвае толькі эпізадычна, калі-небудзь гуляючы ў публіцыстычныя “шкляныя пэрліны”. Людвіг фон Мізэс цікавы тым, што, будучы па сведчанні сучаснікаў і вучняў – у тым ліку і нобелеўскіх лаўрэатаў – адным з самых бліскучых розумаў сацыяльнай навукі ХХ стагоддзя, быў глыбокім пессімістам, калі гаварыў пра будучнасць хрысціянскай еўрапейскай цывілізацыі. (Любы беларускі чытач ARCHE можа ў інтэрнэце знайсці нават на рускай мове акрамя твораў ўспаміны сучаснікаў фон Мізэса, нават іх прамовы на памятных юбілеях).

Давёўшы статыстычныя метады эканомікі да ўзроўню “фатальнага мастацтва”, фон Мізэс, не будучы генетычна хрысціянінам, насуперак тагачаснай “ “еўрапейскай эпідэмі захаплення сацыялізмам”, парадаксальна абвергнуў разуменне   “свабоды як выбранай дабрачыннасці” і прыйшоў да крайняга пессімізму. “Рассыпаны” па шматлікіх працах  тэзіс Фон Мізэса і Хаека аб “узроўневавай абмежаванасці хрысціянскіх прынцыпаў” (гл. адпаведную зноску на стар. 2) дафармулявалі пазнейшыя даследчыкі венскай эканамічнай школы.

Крытычныя разважанні Фон Мізэса становяцца сёння амаль бясспрэчнымі. Што можна, напрыклад, супрацьпаставіць крытыкам палітыкі ЗША ў Іраку з пункту гледжання хрысціянскіх прынцыпаў у рэальнай палітыцы, за якой безумоўна стаяць эканамічныя інтарэсы “найвышэйшага узроўню”? Прэзідэнт ЗША не ступае ні кроку без упамінання Божага імя. А хрысціянскімі дзеянні амерыканцаў у Іраку ніяк не назавеш. Або прыклад, блізкі нам: дэкляраванае сястрынства цэркваў Беларусі і Расіі не ўплывае на практычныя дзеянні камісараў ды алігархаў расійскай эканомікі “у вялікіх парадках”, што змыкаюцца з глабалізацыяй. Падставы для песімізму ёсць.

    Дык ці можам мы быць аптымістамі, што “палітычнае хрысціянства” выратуе нас сёння? Можа нам патрэбныя сёння свае  Бісмаркі для беларускага “культуркампф’у”?  Pазумеючы далікатнасць заяўленай тэмы, хацеў бы адразу зрабіць дзве прынцыповыя ўступныя заўвагі. Першая: прапанаваны тэкст не прэтэндуе быць навуковым. Гэта нешта сярэднее паміж нямецкім і французскім эсэ, якое магло б быць надрукаванае ў раздзеле “Фельетон” у тоўстай газеце, як гэта практыкуецца ў Еўропе.  Рабочыя азначэнні не трэба разглядаць як тэрміны і спраўджваць іх карэктнасць. Так, у адным  палемічным пасажы чытач сустрэне, напрыклад, словазлучэнне “фідэісты-фарысеі”. Гэты выраз нават у двукоссі без кантэксту – нонсэнс. Аднак у “цеснаце сэнсавай плыні” ён – абсалютна рэлевантны аказіяналізм. Гаворка будзе йсці на ўзроўні здаровага сэнсу, так бы мовіць, у фармаце штодзённай свядомасці сярэднестатыстычнага беларуса з адукацыяй савецкай філалагічнай ВНУ. Аўтар пастараецца быць “інтэлегібельным”, як бы сказаў даўні аўтар ARCHE  Валянцін Акудовіч.

Другая заўвага адносіцца да прадмету абмеркавання,  этычных межаў і стылістыкі аргументацыі. Я дазволю сабе, пэўна, адысці ад нашай мясцовай  гуманістычнай “паліткарэктнасці”, якая сёння дзіўным  чынам спалучыла ў сабе на праграмна-вербальным узроўні свецкі лібералізм з хрысціянскім кансерватызмам і табуізавала ўсялякую нават “інтэррагатыўную” палеміку наконт так званых хрысціянскіх каштоўнасцяў.

Патлумачу гэты пункт на еўрапейскім прыкладзе. Пасля скандальнай папскай лекцыі ва ўніверсітэце у Рэгенсбургу у мінулым годзе, якая справакавала мусульманскі свет на абарону свайго Прарока, радзіма Бенэдыкта XYI дазволіла сабе раскошу спакойна выслухаць тлумачэнні папы і атачэння, пратэстанцкіх і каталіцкіх тэолагаў,  вучоных–атэістаў, шараговых вернікаў. Уся Еўропа, як і Германія, паважаючы ўласныя меркаванні грамадзян, пакінула ім права крытыкі нават такой паважанай інстытуцыі як царква. Нямецкія філосафы, разумеючы базавыя тэалагічныя ісціны, паліткарэктна не аспрэчвалі прэрагатыву папы на беспамылковасць тэалагічных дагматаў, якія ўтрымліваюцца ў новым 2005 года катэхізным кампендыуме, аднак недвухсэнсоўна крытыкавалі  некарэктнае цытаванне папам кантаўскай фармулёўкі пра суадносіны Розуму і Веры ў прадмове да другога выдання “Крытыкі чыстага розуму”.

У гэтай сувязі ўзгадваецца наш мясцовы інцыдэнт з публікацыяй акадэміка Рубінава ў “Савецкай Беларусі”, дзе побач з іншымі закраналася праблема адносінаў царквы і дзяржавы. Адкінуўшы факт высокай дзяржаўнай пасады аўтара (у аўтарытарнай дзяржаве гэта важыць шмат) і небездакорныя тэарэтычныя разважанні акадэміка пра душу, усё ж такі трэба прызнаць: рэакцыя дэмакратычнай грамадскасці і царквы была неадэкватна агрэсіўнай. Уладыка Філарэт адразу, як бы сказалі ў народзе, пабег скардзіцца да Прэзідэнта, а крытыкі з дэмакратычных шэрагаў, выказваючы сваю нязгоду з чыноўным акадэмікам, не абцяжарылі сябе паважлівай аргументацыяй, адно абмежаваліся “прагрэсіўным” абурэннем: як можна сёння адмаўляць дабратворную місію царквы!

Тое, што пісаў акадэмік Рубінаў, напрыклад, пра залішнюю “пасіянарнасць” царквы, -- абсалютна нармальная тэма для абмеркавання ў Еўропе. Нават у такіх “набожных” краінах, як Польшча, Іспанія ці некаторых лацінаамерыканскіх. Мне аднойчы давялося гасцяваць ў доме інтэлігентнага паляка ў Варшаве, члена Клуба каталіцкай інтэлігенцыі, кіраўніка  і мадэратара тэлепраекту, які так і называецца: “Межы ўзаемауплыву царквы і дзяржавы”. Інтэрактыўная дыскусія там самая разнастайная. Высвятляецца, што глыбокія добразычлівыя публічныя дыскусіі на рэлігійныя і тэалагічныя тэмы не шкодныя, а наадварот карысныя і для той жа царквы, бо ўжо самі па сабе з’яўляюцца хрысціянскімі ўрокамі ўзаемнай павагі і цярпімасці.
             

Хрысціянскія  метафары як інструмент індактрынацыі


Спасылкі на хрысціянскія каштоўнасці, Бога, Біблію, цытаванні святых і г. д. сталі ў нас апошнім часам сярод дэмакратычнай інтэлігенцыі прыметай добрага густу і модай. Пры гэтым абсалютна не зважаецца на тое, пра што йдзе гаворка: рытуалы вернікаў як інтымны чын, тэалогію як навуку, рэлігію як светапоглядны складнік, культурна-антрапалагічныя асаблівасці канфесіяў, суадносіны рэлігіі і мастацтва, рэлігіі і нацыятворчасці, рэлігіі і дзяржавы… Блытаныя вербальныя пасажы даволі часта суправаджаюцца такімі ж сумніўнымі знешнімі калектыўнымі дзеяннямі, якія нагадваюць рытуалы-шоў прымітыўных фідэістаў-фарысеяў. Атрымліваецца нешта накшталт сучаснага навязлівага маніхейства, што змагаецца супраць сілаў цьмы, аднак паводле сваёй формы, зместу і метаду падачы мала чым адрозніваецца і аб'ектыўна змыкаецца з беларускім цэзарапапізмам, усталяваным уладаю, антыхрысціянскай паводле сваёй сутнасці. Атрымліваецца так: называючы сябе дэмакратамі,  мы публічна пазіцынуем сябе як добрыя хрысціяне. Значыць, мы – здатныя стварыць цуд добрых пераўтварэняў, значыць, усё тое, што мы гаворым, - неаспрэчная ісціна. Гэта вельмі ўсходняя псіхалогія. У скептычнай Еўропе цудадзействы могуць калі-небудзь і прызнаць, але неабавязкова пагодзяцца, што ўсё тое, што гаворыць агент цуду, - чыстая праўда.       

Я абсалютна далёкі ад думкі даказваць перавагі рацыянальнай веры перад эмацыянальнай. З гледзішча душэўнай гармоніі і спакою можна толькі пазайздросціць тым, хто з сямейнай традыцыі ці перажыўшы сваю «тэафонію», стаў вернікам як першахрысціянін. Хто жыве ў гэтай парадыгме, таму няма пра што спрачацца з гностыкамі, дэістамі ды рознымі там рацыяналістамі. Мае развагі я хацеў бы скіраваць да тых, хто публічна спасылаецца на сваю зангажаванасць хрысціянскімі каштоўнасцямі і лічыць сябе «інтэлектуальным» вернікам. Асаблівай увагі заслугоўвае, на мой погляд,  праблема ўзаемаадносін царквы з ейнымі традыцыйнымі хрысціянскімі каштоўнасцямі і фармуляванай ідэалогіяй дзеячаў так званага сучаснага нацыянальнага Адраджэння. Пішу «так званага», таму што не ва ўсіх агентаў адраджэння аднолькавае разуменне, што яны адраджаюць.

Адны схільныя бачыць у сучасным хрысціянскім руху амаль панацэю ад усялякай грамадскай немачы, у тым ліку і вырашальны складнік “даразвіцця” нацыянальнай свядомасці і ўсталявання дэмакратыі. Другія, наадварот, лічаць царкву і хрысціянскія ідэі агульнага братэрства і любові без размежавання на “элінаў і юдэяў” канцэптуальна несумяшчальнымі з ідэяй сучаснага беларускага адраджэнскага руху.

Прывяду адзін тыповы прыклад. Большасць чытачоў “ARCHE“ ведаюць імёны Валянціна Акудовіча і Паўла Севярынца, чытаюць “Нашу Ніву” і наведваюць беларускія сайты, што закранаюць падобную тэматыку. У сваіх “лістах з лесу”, што друкаваліся ў “НН”, і ў ранейшых дастаткова разгорнутых публікацыях, Павел Севярынец пазіцыянаваў сябе лідэрам моладзевага  палітычнага руху, які выразна абраў хрысціянскія каштоўнасці як галоўную стратэгічную максіму. Пры гэтым заяўленая харызматычнасць ягонага паслання сягае далёка за межы Беларусі. Палітык і аўтар эсэ дэкляруе упэўненасць, што хрысціянскі рух маладой генерацыі палітыкаў выратуе не толькі Беларусь, але Расію і нават Еўропу. У гэтай высакароднай місіі у аўтарскім дыскурсе беларусам адводзіцца не апошняе месца.       

Канцэптуальным  апанентам Паўла Севярынца (натуральна не з нагоды публікацыяў апошняга), можна лічыць аўтара шматлікіх эсэ Валянціна Акудовіча, які ў адным з апошніх выступаў адзначае: “Мы трагічна памыляемся, калі ўскладаем спадзяванні на Веру і Царкву ў справе пабудовы Нацыі і нацыянальнай дзяржавы... І найразумнейшыя з беларусаў не жадаюць заўважаць канцавога антаганізму паміж Рэлігіяй і Нацыяй, іх смяротнага двубою, дзе адно перамагае толькі коштам другога... Для мяне няма больш трагічнага відовішча, чым укленчаны беларус, які моліць Бога, каб той збярог ягоную Нацыю... А між іншым, яшчэ за дзве тысячы гадоў да з’яўлення Нацый Бог... сурова папярэдзіў будучых вернікаў, якія памкнуцца узяць на душу грэх нацыяналізму: “Няма ні эліна, ні ўдзея ...”   

Глыбока паважаючы абодвух аўтараў за іх маральную іпастась (ну што я магу сказаць супраць Моцарта!), усё ж дазволю сабе паспрачацца з імі. Пра свае назіранні за спробамі харызматычнай хрысціянскай практыкі сярод нашых адраджэнцаў скажу пазней (Паўла Севярынца я таксама аднёс бы да гэтай групы). Пачаць я хацеў бы з “боскага папярэджання будучых вернікаў” наконт Нацыі, пра якое гаворыць вельмі паважаны мною Валянцін Акудовіч. 

Канешне ж Акудовіч - паводле ягоных тэкстаў – нешта накшталт дэіста, такі ўсмешлівы беларускі Дзідэрот XXI стагоддзя, што піша ў эсэ “Эдэм”: “Як вядома, Біблія надыктаваная самім Панам Богам...” . Законы эсэ як жанра і  аўтарскі іранічны скептыцызм дазволяюць  шырокую метафарычную экстрапаляцыю, аднак – не sans frontières.

Найбольшае пярэчанне выклікае інтэрпрэтацыя аўтарам «папярэджання» Хрыста. Ці ёсць у выказванні Хрыста хоць якая зачэпка за тое, што мы сёння разумеем пад Нацыяй? Хто такія эліны? І чаму гэта рэлігія і вера – ворагі Нацыі (тут Акудовіч гаворыць абагульнена, а не пра РПЦ і Беларусь)? Як жа быць з рэлігійна-канфесійнай фармантай як неад'емным культурна-антрапалагічным  складнікам у перыяд фармавання нацыі? Гэта ж - як бы аксіёма.

Тут не абысціся кароткім экскурсам. Трэба разабрацца з тэрміналогіяй. Дазволю сабе трошкі аглянуцца. З  вуснай практыкі праваслаўнай царквы і сінадальных тэкстаў Хрыстос, апосталы і апосталкі успрымаюцца нейкімі раптам і абсалютна «высмаргнутымі» з юдэйскага старазапаветнага кантэксту, гэткімі дасведчанымі хрысціянамі ўжо часу імператара Канстанціна. Насамрэч напачатку разам з Хрыстом ягоныя вучні толькі ў муках рвуць старазапаветную пупавіну і яшчэ доўга  застаюцца фізічна і ў значнай ступені рытуальна-духоўна ва ўлонні традыцый сінагогі, а да разбурэння Храму і не ў апошнюю чаргу дзеля таго, каб не рабіць «вулічныя» ахвяраванні кесару. Першыя апісаныя падарожжы ды лісты Апосталаў адносяцца да таго часу, калі Эвангеллі яшчэ не з'явіліся і «тэрміналогія» яшчэ не стала чыста хрысціянскай. Той жа Паўла з сваёй харызматычнай, але даволі каструбаватай грэцкай мовай (цяпер накаторыя тэолагі схільныя шукаць у гэтым нават нейкія плюсы) успрымаўся на геленістычных абшарах не заўсёды адэкватна праз свае вербальныя вобразы, абгрувашчаныя кніжнымі габраізмамі. (Канешне, галоўнай цяжкасцю заставалася сама ідэя уваскрасення з мёртвых). Не трэба забывацца, што першыя хрысціяне былі менавіта габрэі («Пётравы абрэзаныя авечкі»), таму што яны жылі кампактна ў гандлёвых цэнтрах ды і гаварылі на знаёмай мове. А паганцы-язычнікі («іншамоўныя і іншаэтнічныя жыхары негарадской мясцоваці»), якім належала данесці слова Хрыстова, былі раскіданыя па ўсёй імперыі ды і гаварылі на розных дыялектах. Іх масавая хрысцінізацыя адбывалася пазней.     

Праваслаўная царква хоць і спасылаецца ў сінадальных эвангельскіх тэкстах паралельна на Стары запавет, аднак у вуснай практыцы ўсё гэта падаецца неяк так, як быццам усё старазапаветнае існавала толькі для таго, каб бясспрэчна пацвердзіцца ў Эвангельлі. Папытайце рабінаў, якія ведаюць тагачасныя аратарскія традыцыі, і яны вам скажуць, што Хрыстос і апосталы, карыстаюцца тымі ж стылістычнымі прыёмамі, што і габрэйскія святары ў сінагогах і шмат якія ключавыя словы ўжываюць у старазапаветным значэнні, так бы мовіць, вымушана выбіраюць для паразумення семіятычны код сваіх апанентаў. Паўла, напрыклад, пакуль яшчэ заставаўся  Саўлам, быў тыповы ваяўнічы кніжнік, які катаваў і дапытваў сваіх суродзічаў, што прынялі веру Хрыстову, на габрэйскай мове . Ды і голас Хрыста па дарозе ў Дамаск гаварыў з ім па-габрэйску (Менавіта так. Паўла не ўзгадвае пра нейкія дыялектныя асаблівасці Хрыстовай гаворкі). Пра гэта ён сведчыць сам ужо як вязень на допытах падчас апошняга наведвання Ерусаліму.

Канешне ж, калі мець на ўвазе нейкія Злучаныя штаты Еўропы, Еўраазіі ды Амерыкі і яшчэ нейкіх тэрэнаў  у фантастычнай прышласці, дзе будзе панаваць універсальны экуменізм (з імплікаваным юдаізмам), то можна фігуральна сказаць, што Бог праз сына-богачалавека нейкі такі імпульс пра адзіную ўсясветную Нацыю даваў.  Але ж гістарызм (абавязковы прынцып герменэўтыкі) патрабуе ўважлівага стаўлення да Тэксту. Радыкалізм Хрыста завостраны ў перакладах, якімі найчасцей карыстаюцца нашыя грамадзяне. Нямецкія тэолагі гавораць, напрыклад,  проста пра антысемітызм Лютэра. Моўна-стылістычна, лічаць яны, Хрыстос шмат дзе толькі далікатна і слушна трактаваў Тору, перакручаную кніжнікамі, а не рэзка адмаўляў яе .  Ці ўзгадайце, як лагодна і паважна гаворыць Паўла з Агрыпам пра сваё разуменне і выклад Торы (Апостал., 25).  Эўрапейскія біблійныя энцыклапедыі адзначаюць, напрыклад, што той жа Логас, які мы традыцыйна звязваем з іменем эвангеліста Яна («Напачатку было Слова…»), ужываецца ўвесь час у Новым запавеце ў старажытнагабрэйскім значэнні, як у 2-м раздзеле 1-й Кнігі Быцця, або з'яўляецца сінонімам слова «Хрыстос». Тэкст гэтага Эвангелля, што прыпісваецца трацыйна Яну, перакладзены на старажытнагрэцкую з габрэйскай мовы. Грэцкае «логас» адпавядае старажытнагабрэйскаму «давар». «Давар» значыць: Божая моц, Ідэя, Запавет, сіла Божага духу, мудрасць, Тора, слова Прарока, мудры закон Сусвету і г. д.  «Давар» папярэднічае «Стварэнню».  У 2-м раздзеле 1-й Кнігі Быцця «даварам» ствараўся свет.  У гэтым сэнсе еўрапейская назва 1-й кнігі Торы як «Генэзіс» уяўляецца больш удалай, чым праваслаўнае «Кніга Быцця». Дарэчы, грэцкае «дэкалог» з'явілася як пераклад са старажытнагабрэйскага «аманімічнага» выразу «дзесяць давараў», - «дзесяць логасаў».

У першых ужываннях, калі Хрыстос толькі пачынаў свае спрэчкі з кніжнікамі пра неабходнасць і непазбежнасць панавання у прышласці адзінага «усіхнага» Бога (а не толькі габрэйскага), калі не будзе ні элінаў, ні юдэяў, словы «элін», «вораг», «бліжні», «любіць» і г. д. ён ужываў у агульнапрынятай зразумелай  габрэям традыцыі, і, натуральна, не выходзячы за межы адпаведнага кантэксту. «Вораг» = «не-габрэй, прадстаўнік іншага племені”, калі-небудзь “багаты”; «Бліжні» = «габрэй, прадстаўнік ізраільскага народу»; «Элін» = «не-габрэй», а таксама «габрэй з дыяспары, які гаворыць на грэцкай мове» і «паганец» (неабрэзаны).  «Любіць» у вуснах Хрыста мела шмат сітуацыйных адценняў не без уплыву старагабрэйскай традыцыі, дзе паводле Старога запавету семантычных каранёў для гэтага панятку налічвалася аж цэлых восем . Пафас Хрыста быў тут скіраваны на аспрэчванне адзінаасобнай прэтэнзіі габрэяў на Бога (з габрэямі за монатэізм ваяваць было не трэба, яны ўжо былі аднабожнымі). Кажучы па-сучаснаму, пра касмапалітызм у нашым разуменні тут гутарка не йшла. Тут ішлося пра Бога для ўсіх, Бога без нянавісці да іншапляменнікаў (без ксенафобіі, як бы сказалі цяпер). Зразумела, што гэта не выключала духоўную трактоўку любові да бліжняга. Гэта не ёсць тэмай маіх развагаў.   Формула «не будзе ні элінаў ні юдэяў» ніяк не выключала тое, што ў наш час называюць шматканфесійнай дзяржавай з усімі прыметамі-характарыстыкамі мадэрнай краіны, якую можна назваць па-англійску і англа-амерыканску nation, што ёсць поўным сінонімам лексемы state. (Пра амерыканскую рэлігію і нацыю будзе далей спецыяльная заўвага).

Што да агульнай метафары аўтара пра «смяротны двубой паміж Рэлігіяй і Нацыяй», то тут стылістыку трэба змякчыць. Натуральна, у эпоху стварэння нацый, калі фармаваўся нацыянальны буржуазны рынак, або ў рэгіёнах з асвечанымі манархіямі, дзе вернападданасць была вышэйшая за канфесійную прыналежнасць (напрыклад, Фрыдрых ІІ у Прусіі), назіралася непазбежная супярэчнасць: рынак ламаў межы і канфесійна-рэлігійныя традыцыі, але царква як светапоглядная аснова для стварэння дзяржаўнага міфу для ўладнага суверэна (дэмакратый новага часу тады яшчэ не было), была проста неабходная. Нават феномен еўрапейскага папацэзарызму (у адрозненне ад расійскага цэзарапапізму) парадаксальна сведчыць пра адваротнае: дзяржавы ўзнікалі тут як бы вылузваючыся з абдымкаў папскага дыктату, аднак завершанасць сваю як нацыянальныя ўтварэнні яны атрымалі не без дабратворнага ўплыву рэлігійнай кансалідаванасці. Тут, я б сказаў, мае месца дыялектычная заканамернасць, калі адна з’ява дзейнічае у двух накірунках. Напрыклад, Лютэр, зрабіўшы пераклад Бібліі, стварыў нацыянальную мову, што нямала спрыяла сталенню нацыі. Разам з тым пратэстантызм, легітымізаваўшы права дзяржавы кантраляваць царкву, нямала прычыніўся да ўзнікнення рэлігійных войнаў, якія зрабілі Германію «запозненай нацыяй». Бісмаркаўскі «культуркампф» супраць палітычнага каталіцызму, які фармальна таксама можна разглядаць як тормаз для ўтварэння нацыі, паспрыяў стварэнню сённяшняй Германіі, што не ведае тых сепаратыскіх небяспекаў, якія адчуваюцца ў некаторых «своечасовых» нацыях, што асаблівага «двубою» не ведалі.

Можна, канешне, сказаць, ідучы ўслед за акудовічавым тэзісам, што платай за кансалідаваную нацыю у той жа Германіі ці Францыі з'яўляецца сэкулярызаванае грамадства. Аднак, хто ведае, якую форму будзе мець «рэлігійнасць» у прышласці?

Шмат хто з еўрапейскіх інтэлектуалаў лічыць сучасныя ЗША ў параўнанні з Еўропай рэлігійнай краінай. Аднак рэлігійнасць паўночных амерыканцаў своеасаблівая. З аднаго боку, можна сказаць, што публічныя мэгамаленні-шоў тыпу традыцыйных лютаўскіх «хрысціянскіх сняданкаў» з удзелам не толькі святароў, але джазмэнаў, палітыкаў ды эстрадных мэгазорак на чале з прэзідэнтам не абавязкова паселяць у душу атэіста ці умацуюць у верніку сілу хрысціянскага Логасу.  Для пацверджання гэтага скептычнага тэзісу прывяду спачатку метафарычны прыклад з вуснаў спічрайтаркі колішняга прэзідэнта Рональда Рэйгана, разумеючы, што гэта ўсяго толькі прыватнае выказванне. Ужо глыбокая пенсіянерка, патрыётка,  узорная  амерыканская верніца, якая лічыць сябе суаўтаркай афарызму «імперыя зла», іранічна узгадвае сваё рэлігійнае дзяцінства: «Я добра памятую тыя гады, калі яшчэ былі модныя доўгія лімузіны і кароткія казані …». Метафара пра кароткія казані развіваецца аўтаркай далей прыблізна так: «Часу ў бацькоў для царквы было мала, трэба было зарабляць грошы. Канфесію выбіралі тую, чыя царква была бліжэй і дзе казані былі карацейшыя. Шанц знайсці працу быў большы, калі ты са шматлікімі сямейнікамі рэгулярна выгружаўся перад нядзельнай службай каля ўваходу ў храм з доўгага, хоць і старога, лімузіну, спадзеючыся, што тваю богапачцівасць і добрасямейнасць хоць адным вокам заўважаць багацейшыя за цябе прыхаджане, твае магчымыя працадаўцы…» 

Больш сур'ёзна і без сарказму у адносінах да рэлігійнасці ў ЗША варта сказаць наступнае. (Гэта я ўсё з таго ж жадання зразумець, якой можа стаць экуменічная царква ў будучыні і ці вораг яна Нацыі). Амерыканцы у адрозненне ад еўрапейцаў даўно заключылі мір з Богам. Бацькі-заснавальнікі амерыканскай рэспублікі ў 1791 годзе праз першую папраўку да Канстытуцыі акрамя ўсяго іншага забаранілі Кангрэсу навязваць або аб'яўляць непажаданай  якую б то ні было рэлігію. Аднак у адрозненне ад Еўропы, дзе прынцып Аўгсбургскага рэлігійнага міру 1555 году cujus regio, eius religio (“чыя улада, таго і вера”) пад уплывам сталення антыклерыкальнай грамадзянскай супольнасці і асабліва пасля лайцыскіх дэкрэтаў Французскай рэвалюцыі трансфармаваўся ва ўсеабдымны працэс сэкулярызацыі, у ЗША фактычна не адбылося аддзялення царквы ад дзяржавы. ЗША не маюць дзяржаўнай хрысціянскай рэлігіі, але і не перажылі рэвалюцыйнага лайцызму. Яны маюць больш за 2000 хрысціянскіх цэркваў і сотні не-хрысціянскіх рэлігій, у выніку чаго ні Бог, ні Рэлігія не аб’яўляюцца мёртвымі, а большасць грамадзян, не дыскутуючы моцна пра фідэізм і рацыяналізм, “індактрынуюцца” ў сваёй светапогляднасці не ў апошнюю чаргу праз царкву. Амерыканцы, такім чынам – і State, і Nation, і ніякага двубою не ведаюць.                   

Нарэшце, калі ўзяць, напрыклад сучасныя – ды і ў мінулым – Расію ды Польшчу. Пра які двубой паміж Нацыяй і Царквой можа тут ісці гаворка? Наадварот: тут царква - цынічна ці шчыра,- на службе ў Дзяржавы-Нацыі ці нароўні з ёй, - але ж мацуе Нацыю. Разумеючы гэта, некаторыя нашы нацыянальна заангажаваныя нэафіты-вернікі, не зважаючы ні на якія сімвалы веры і шукаючы беларускамоўную царкву, не адзін раз прымалі хрост, утойваючы свой папярэдні.  У канцы 80-х і на пачатку 90-х гадоў гэта была даволі частая з'ява. Можна сказаць, што такія вернікі – несапраўдныя. Але ж чым лепшы вернік – някемнае дзіця, якое без усякай трансцэдэнцыі ў галаве прымае праваслаўны хрост? Тут я ўжо разважаю як тыповы баптыст. Тыя беларусы-адраджэнцы,  якія некалі пры саветах без пытанняў і праблемаў былі напалову легальна за пэўную плату хрышчоныя ў рускамоўнае савецкае праваслаўе, а потым, у час адноснай палітычнай адлігі,  знайшоўшы беларускамоўнага ксяндза,  сталі каталікамі, а пазней – па розных прычынах – расчараваліся і  хрысціліся зноў у праваслаўе, але ў беларускага аўтакефальнага  бацюшкі, - не такія ўжо і вычварэнцы. Яны – шукальнікі ісціны ды любові да сваёй Бацькаўшчыны. З сапраўднай любоўю да свайго дому цяжка учыніць зло і чужому.     

Што да беларускай Нацыі ды Маскоўскай праваслаўнай царквы, то тут Валянцін Акудовіч мае безумоўна рацыю. Адносіны цяжка назваць сяброўскімі.

Перш, чым разважаць пра з'яўленне тэндэнцый практыкаваць, дакладней кажучы, капіяваць імпартаваныя прыёмы харызматычных зваротаў ды пропаведзяў перад беларускай дэмакратычнай публікай, звярну ўвагу на той «дзяржаўны фон», у фармаце якога гэта адбываецца.

Offline

 

#2 2008-02-25 13:00:45

admin
Вядоўца
Зарэгістраваны: 2008-01-24
Паведамленьняў: 87

Re: Пётра Садоўскі. Хрысціянскія метафары, “дабудова” нацыі і палітыка

Культываваны фідэізм як інструмент лаяльнасці
    Канстатуючы на сённяшні дзень колькасны рост вернікаў у Беларусі, нельга не заўважыць, што значная колькасць з іх рушыла ў царкву не ў выніку тэалагічнай адукацыі ды ўнутранага паклікання спасцігнуць трансцэдэнтнае, а з дэфіцыту магчымасцяў грамадскай самарэалізацыі і з патрэбы знайсці сваё месца ў грамадзянскай супольнасці, выйшаўшы за межы вузкага аднастайнага кола кантактавання, і – што бывае вельмі часта – такім чынам падсвядома паспрабаваць пераадолець сваю маргінальнасць і невыказную незадаволенасць жыццём. (І сёння, як у час першахрысціян, пошук лепшага і светлага – не толькі ў  працы, але і праз містыку. Тут я набліжаюся, так бы мовіць, да  ніцшэанскага тэзісу аб не-арыстакратычным рэсэнтыменце як крыніцы хрысціянства. Кожны чалавек і народ мае той тып рэлігійнай маралі, які найбольш адпавядае ягонай прродзе).  Натуральна, што сярод хадакоў у царкву шмат сапраўдных вернікаў, «простых» і адукаваных. Праўда і тое, што ёсць пэўная група сучасных «фарысеяў» (ужываю ў пераносным негатыўным значэнні), якія імкнуцца папасці ў аб'ектывы кінакамераў, трымаючы свечкі, як кілішкі з гарэлкай. Гэта для дэманстрацыі лаяльнасці высокаму начальству, якое абвясціла хрысціянства займеннікам нацыянальнай ідэі. Гэты «духоўны чын» паводле ўнутраных матываў мала чым адрозніваецца ад масавых забегаў на ролікавых лыжах на чале з абсалютным уладным суверэнам.

     Калі б нашыя абдзяржаўленыя  медыі рэкламавалі гэтак жа актыўна няўрадавыя арганізацыі ды партыі, як  царкву, народ гэтак жа актыўна пайшоў бы туды. (Пры такіх абставінах адпаведны рэйтынг царквы, НА і партыяў выглядаў бы безумоўна інакш). Замілаванне першахрысціянскай наіўнасцю нашых беларускіх вернікаў  ў каардынатах глабалізацыі ды астатняга моцна сэкулярызаванага ці прасякнутага харызматычнымі плынямі хрысціянскага свету – пазіцыя не такая ўжо бездакорная і бяскрыўдная.

Фідэізм, заквашаны на элементах «прамой тэалогіі» кшталту голага цытавання фрагментаў Святога пісьма без добрасумленнага падбору адпаведнага кантэксту   – добры псіхалагічны грунт для прыняцця аўтарытарызму у свецкім жыцці.  Рацыяналізм у веры уяўляецца больш спрыяльным да ўзнікнення іншадумства ў свецкім грамадстве, бо логіка рацыяналізму на адным узроўні  натуральна і лёгка экстрапалюецца на іншыя .  Гэта вельмі добра  прасочваецца на прыкладзе таго «канкардату», які існуе у нас паміж кіраўніцтвам дзяржавы і праваслаўнай царквой і паводле меркавання свецкага боку гэтай дамовы добра замяняе нацыянальную ідэю. У выніку такога мар'яжу нашыя тэалагічна не асвечаныя грамадзяне, што лічаць сябе хрысціянамі-вернікамі, пачынаюць парадаксальна нагадваць прадстаўнікоў так званых натуральных рэлігій, якія культывуюцца, напрыклад, у Японіі, Кітаі, Тайландзе, дзе пазітыўна-трансцэдэнтнае замяняецца сістэмай пэўнай рытуальнай дзейнасці для засваення «правільных» і маральных паводзінаў у грамадстве. (Некаторыя даследчыкі лічаць, што, напрыклад, тысячныя натоўпы кітайцаў падчас вытворчай гімнастыкі ў парках і на плошчах – не толькі вынік таталітарнага дзяржаўнага кіраўніцтва, але і працяг традыцый «натуральнай» рэлігіі).   У названых краінах форма і змест рытуалаў маюць даволі моцную сувязь. У нашых жа постсавецкіх умовах пры знешнім прыняцці канфесійных рытуалаў-дзеянняў  праяўляюцца моцныя рэлікты сацыялістычнага цынізму, якія ўдала спалучаюцца з модай. Царква гэтаму не пярэчыць: ёсць спадзеў на больш глыбокае захапленне верай ды і рытуалы не бясплатныя. Так, напрыклад, ёсць неафіцыйныя дадзеныя пра разводы вянчаных і невянчаных праваслаўных шлюбных параў у Беларусі. Розніцы няма ніякай. Ды і пры хросце тая ж карціна. Хрысцяць дзетак так, на ўсякі выпадак. Чын, як забабоны. Амаль як пры апостале Паўлу ў Фесалоніках: ратуймася, бо хутка ж Дзень Гасподні, Апакаліпсіс. Прадавай маёмасць, у Ерусаліме вунь ужо хрысціяне ўсё прадалі юдэям. Хто не хрысціцца, той не злучыцца з анёламі і Хрыстом. Нярэдкія выпадкі, калі бацькі, якія хрысцілі сваіх дзяцей, пазбаўляюцца бацькоўскіх правоў або пакідаюць лёгка сем'і, не баючыся боскай кары. Гэта пацвярджаюць і неафіцыйныя назіранні за лёсам  вернікаў РПЦ. У каталікоў і пратэстантаў карціна, падобна, лепшая, чаму ў пэўнай ступені спрыяе ранняя катахізацыя, ці ўвогуле практыка актыўных ўзаемадачыненняў царквы з моладдзю, калі гэта нават не мае ніякай афіцыйнай назвы. Тут няма дзяржаўнага «інфармацыйнага прыгону» ва ўлонне царквы.                 

Дакляруючы сваю хрысціянскасць, шмат хто з нас у лепшым выпадку цытуе пераасэнсаваныя крылатыя біблійныя выразы тыпу «Не ствары сабе куміра», ператвараючы факты Святога  Пісьма ў «агульны топас», тыпу таго, што ў Парыжы ёсць Эйфелева вежа. У горшым выпадку нават высокімі  царкоўнымі асобамі практыкуюцца сэнсавыя (не толькі аратарска-стылёвыя!)  прыёмы так званай прамой тэалогіі (без уліку гістарычных абставінаў, адрасату, месца і г. д.), у якой еўрапейская грамадскасць часта папракае мусульманскіх фундаменталістаў. З улікам тэалагічнай непісьменнасці нашага насельніцтва і адсутнасці традыцый публічных абмеркаванняў канфесійных праблемаў, шмат якія публічныя пасажы з выкарыстаннем «хрысціянскіх метафараў» атрымліваюцца эклектычнымі, занадта катэгарычнымі, нават агрэсіўнымі.

Несвабода нашых медыяў і адсутнасць традыцый публічнай  тэалогіі ўплываюць безумоўна на кансервацыю такога стану рэчаў. Хто з чытачоў «ARCHE»  сустракаў дзе-небудзь аб'явы пра публічныя лекцыі на тэалагічным факультэце БДУ, які ўзначальвае Уладыка Філарэт? Хто з грамадскасці бачыў запрашэнні беларускай царквы на экуменічныя сустрэчы са святарамі Нямеччыны ў Нямецка-беларускім інфармацыйным цэнтры, так званым IBB у Мінску? За апошні час запомнілася хіба што ўжо ўзгаданая скандальная «тэарэтычная» публікацыя ў «Савецкац Беларусі» акадэміка Рубінава.

У тэалагічна-філасофскай тэматыцы для нацыянальна арыентаванага грамадзяніна прыемнымі рэдкімі выключэннямі з'яўляюцца дасведчаныя галасы Уладзімера Конана, Пётры Рудкоўскага,  Ірыны Дубянецкай ды некаторых іншых нешматлікіх інтэлектуалаў, якія калі-некалі можна пачуць на традыцыйных сумоўях ды ў інтэрнэце. Праўда, некаторыя «раскручаныя» у інтэрнэце «прагрэсіўныя» святары трошкі здзіўляюць сваімі абагульненнямі тыпу: «Наогул у царкве няма ніякай агульнай палітыкі, ёсць розныя людзі, розныя меркаванні…». Для беларускага вуха гучыць неверагодна. Цікава, што  гэты ж святар далей гаворыць пра свае станоўчыя адносіны да «Концепции миссионерской деятельности Русской православной церкви», дзе плануюцца «пілотныя праекты” катэхізацыі, як гэта практыкуецца ў каталіцкіх прыходах.  Што ж гэта, калі не агульная палітыка? Перадача «Сымбаль веры» на Радыё Свабода праз свой кароткачасавы амаль кліпавы фармат выконвае хутчэй сімвалічна-тэматычную, а не асветную функцыю.   

Хто будзе ў Берліне, загляньце ў вестыбюль і на другі паверх будынку Гумбальдт-Універсітэту на Унтэр-дэн-Ліндэн (там ніхто не патрабуе ніякі пропуск). У фае вы ўбачыце сярод шматлікіх аб'яваў запрашэнні на публічныя лекцыі прафесараў-тэолагаў. Дарэчы, рэктар  гэтага універсітэту, прафесар Крыстаф Маркшыс, - тэолаг,  ўсясветна  вядомы спецыяліст у патрыстыцы. У Еўропе лекцыі-казані рэгулярна чытаюцца ў храмах, царкоўных цэнтрах. Усе рэспектабельныя заходнееўрапейскія газеты і часопісы, не гаворачы ўжо пра спецыялізаваныя выданні, перад Калядамі, Вялікаднем, з нагоды царкоўных канферэнцый, традыцыйных Дзён хрысціянскіх канфесій, дэбатаў у парламентах і г. д. публікуюць грунтоўныя артыкулы тэолагаў, філосафаў, дзяржаўных дзеячаў і допісы шэраговых грамадзян на тэмы, звязаныя з узаемаадносінамі царквы і грамадства, рэлігіі ды інтэлектуальнай творчасці. Асветніцтва ў рэлігійна-тэалагічнай сферы спрыяе ўмацаванню грамадзянскай супольнасці, змяншае ўзаемны недавер, рэсэнтыменты і забабоны.

Як вядома, у Еўропе цяпер шмат гаворыцца аб праблемах узаемаадносінаў хрысціян з мусульманамі. У еўраканстытуцыі пункт пра хрысціянскія каштоўнасці стаў адным з галоўных пунктаў спрэчак. З’явіліся палемічныя выразы: канстытуцыйны патрыятызм, паралельныя грамадствы, пазітыўная дыскрымінацыя, міграцыйнае разбурэнне нацыі, еўраіслам і г. д. Ёсць добрыя падставы меркаваць, што Еўропа знойдзе выйсце праз той жа рацыяналізм, які пэўным чынам паспрыяў стварэнню некаторых актуальных праблем. Прывяду адзін цікавы прыклад, які еўрапейскія журналісты называюць рэлігійна-палітычнай сенсацыяй. У Франкфурцкім універсітэце на кафедры эвангелічнай тэалогіі  з’явіўся першы ў гісторыі Германіі “гастпрафесар” з ісламскага тэалагічнага факультэту з Анкары. Ён пачаў чытаць па-нямецку лекцыі па экзэгетыцы Карану. Завуць прафесара Ömer Özsoy, ён – прадстаўнік новай генерацыі тэолагаў з Анкары, у пэўным сэнсе паслядоўнік французскага царкоўнага гісторыка і спецыяліста па герменэўтыцы прафесара Поля Рыкёра (Paul Ricœoer). Турэцкі тэолаг хоча па-навуковаму і ў той жа час папулярна вытлумачыць нямецкай нацыянальнай большасці сутнасць сучаснага ісламу. Першая ўступная лекцыя турэцкага прафесара стала вядомая ва ўсёй Германіі. Прывяду толькі тое азначэнне, якое ён даў Карану: “Каран – гэта не кніга і нават не тэкст. Гэта зварот-прамова Бога да пэўнай групы людзей, у пэўны час, у мінулым, у пэўным рэгіёне. Толькі прыблізна 1% таго, што хоча сказаць Каран, ёсць у Тэксце. Рэшта – гэта кантэкст, гісторыя, якую трэба інтэрпрэтаваць”. Для Еўропы такі гісторыка-крытычны падыход увогуле не новы, хоць і вельмі радыкальны (1%!), а для традыцыйнай мусульманскай тэалогіі – гэта амаль гэрэзія. Аднак прафесар упэўнены, што Каран – слова Бога, і сёння яго трэба тлумачыць не так, як калісьці. І ў Германіі не так, як у Турцыі.   

Што да нашых спраў, то напрошваецца думка, што у нас інтэлектуальны вакуум вакол праблемаў царквы і рэлігійнай практыкі падтрымліваецца кіраўнічым клірам праваслаўнай царквы. Вось, напрыклад, як выказаўся праваслаўны менскі святар Сяргей Лепін, кандыдат багаслоўя, адкрыты праціўнік скрайняга фідэізму і рацыяналізму, на Кірыла-мефодзеўскіх чытаннях у 2003 годзе з нагоды дня славянскай пісьменнасці: «Наблюдая то, каким образом развито образование и богословская наука на Западе, невольно удивляешся. Пораженный, думаешь, размышляя над книгой какого-нибудь иностранного (и, конечно же, инославного!) автора: «Господи, почему я об этом прочитал здесь, а не в семинарском учебнике или в каком-нибудь «нашем» богословском издании?» Читаешь книгу, которую весь мир прочитал лет двадцать назад… И сами себя утешаем: истина-то все равно у нас… И начинаем победоносные заочные походы против … масонов, экуменистов, модернистов.., при этом все более походя на каких-нибудь талибов, а не на кроткое общество апостолов Христа…Попытки интеллектуального богопознания… среди наших богословов нередко клеймятся как нечто западное: Православие – это дух и истина, а если так дальше обо всём рассуждать, то можно придти к католицизму… или еще хуже – к протестанизму…” 

    Адзін мой знаёмы праваслаўны святар, выхадзец з расійскага Іванава, з захапленнем гаворыць пра беларускіх уцаркоўленых людзей і пра выпадковых пустацікаўцаў, што часам наведваюць храм Божы: “Нават у вашых гарадах вернікі, - як  ягняты, як у Галілеі, падчас Яна Хрысціцеля і Хрыста: даверлівыя, добрыя, няхітрыя, як першахрысціяне. У нас у Расіі больш цяжкі кантынгент. У вас яшчэ ёсць аселасць. Яна падмацоўвае мараль. У нас усё перамяшалася. Прышласць перамагае тых, хто спрадвеку дома. З вашымі людзьмі можна і ў нястачы пабудаваць рай. Фігуральна кажучы, калі б сёння з’явіўся Месія і меў выбар добрасардэчнай аўдыторыі , ён бы, пэўна, скіраваў свае ступакі да беларусаў, а не да евангельскіх рыбакоў”. 

    Слухаю гэты каплімент маім землякам ад прадстаўніка РПЦ і думаю: “Фідэізм і дабрачын – ці тое гэта, што прывядзе нас да зямнога раю?”. Зямное прасперыці будуецца грамадзянскай супольнасцю, а яна нараджаецца з імпульсаў рацыяналізму.



Наша “харызматычнае” місіянерства: якое яно?

    Ужываючы слова “харызма” і  вытворныя ад яго, лічу ўсё ж неабходным абазначыць тое семантычнае поле, у якім я яго ўжываю. Як вядома, у перакладзе са старажытнагрэцкай яно азначае даслоўна “міласцівы Божы дар”. Багаслоўскія энцыклапедыі розных цэркваў і вусныя царкоўныя традыцыі маюць сваю класіфікацыю харызмаў (Множны лік не памылка: у царкве гавораць пра х. Богаслужбы, х. Карыснага Чыну, х. Міласэрнасці, х. Мудрасці, х. Лекавання і г. д.). Абагульнена спрошчана ў рэлігійным значэнні гэта можна акрэсліць як Божы дар трансэдэнтнага прароцтва ў адзінстве з Логасам, скіраваны на Дабрадзейнасць для грамадства і Царквы.   

Другаснае пераноснае значэнне прыметніка “харызматычны” як характарыстыка актыўнага дынамічнага чалавека, які мае пэўныя здольнасці пераконваць і падпарадкоўваць іншых, дэманструючы публічна сваю абсалютную упэўненасць і правату, ў апошні час настолькі стала папулярным, што базавае слова страціла сваю выключна станоўчую канатацыю (“Дар, скіраваны на Дабрадзейнасць”), і такім эпітэтам пачалі ўзнагароджваць  і  людзей са злой воляй, дэмагогаў і папулістаў. Асабліва шырокі распаўсюд набыло слова ў эпоху электронных медыяў ды так званых дэмакратычных выбараў.

Ці можа на сённяшні дзень грамадская дзейнасць з выкарыстаннем прыёмаў хрысціянскай харызматыкі, ва ўсякім разе з выкарыстаннем хрысціянскіх метафараў, быць паспяховай на такіх рэлігійна  “здратаваных” тэрэнах, як Беларусь?

    Большасць маіх знаёмых аднагодкаў, якім ужо далёка за шэсцьдзесят, - людзі сапраўды талерантныя, засяроджаныя, інтравертныя, скептычныя. Я не лічу іх лепшым аб’ектам харызматычнага канфесійнага перавыхавання з далёка сягальнымі вынікамі ў дэмакратыю. Несур’ёзна даказваць, што беларусы з нейкіх метафізічных прычынаў мала рэагуюць на знешнія вербальныя раздражняльнікі, ці што ў іх арганізме не хапае ёду або што яны жывуць у нейкай неспрыяльнай геапатагеннай зоне. Аднак ніякай містыкі тут няма. Беларуская адносная індэферэнтнасць да веры і сэкулярызаванасць не падобныя да сучаснай еўрапейскай. Еўрапейцы ўжо даўно забыліся на раней ўзгаданы аўгсбургскі прынцып “чыя ўлада, таго і вера”. У нас жа бесперапынна, з веку ў век, з году ў год і па сённяшні дзень гэта абнаўляецца ў памяці. Чыста як у Купалавых “Тутэйшых”. Адны прыходзяць, другія адыходзяць. То царкву ў касцёл перабудуюць, то на ўніяцкі храм цыбуліну зверху пасадзяць. Нованавернуты, стаўшы сапраўдным вернікам, спасцігаў з сімвалу веры, што Бог любіць толькі адзін хрост, а яго ж гвалтам загналі ў новую веру. Ксёндз пераконваў, што толькі апошняя вера – сапраўдная. А праваслаўны святар, кажучы, якія каталікі цынічныя, цытаваў Святога Аўгустына: “Нават калі б хто спаліў сябе жывым ў агні за Хрыста, ён ўсядно будзе курчыцца ў пякельных тартурах, калі не належыць да каталіцкай царквы”.     Пра які містыцызм і трансцэдэнцыю тут можа йсці гаворка!. Таму, калі нехта, мілы майму сэрцу, як Моцарт,  гаворыць, што нашая зямля, Беларусь, вякамі сілкавалася сокамі хрысціянства, для мяне гэта гучыць як музычная фальш шчырага скрыпача-пачаткоўца. Можа маладыя так і адчуваюць? Дай, Божа, можа маладая чыстая энергія народзіць сваіх змагароў- харызматыкаў з добрым чынам-послухам, глыбокімі тэалагічнымі ведамі і гожым палкім словам.     

    Зазначу, што харызматычная актыўнасць нясецца не толькі, і не столькі,  ў словах, але перш за ўсё ў практычных дзеяннях. Так, паводзіны кандыдата на пасаду Прэзідэнта Аляксандра Казуліна аказваюцца найбольш эфектыўнымі паводле ўздзеяння   на нерэфлексіўнага выбаршчыка, які, будучы зачараваным мужнасцю кандыдата, не здатны для паглыбленых “медытацый”: а што ж там будзе з расійска-беларускімі адносінамі? Для тых, хто свядома ці інтуітыўна спадзяецца паўплываць шляхам “харызматычнага” уздзеяння на анемічную грамадскасць, няблага было б ведаць пра  той тэарэтычны досвед, які ўжо ёсць у Еўропе. На гэты конт напісана безліч артыкулаў і кніг. Ёсць даследаванні з назвамі тыпу “Бог пачынаецца у Neokortex’e“  , дзе паказваецца, што падчас трансцэдэнтнай медытацыі ў задняй частцы neokortex’a нервовыя клеткі перапыняюць сваю дзейнасць, што павінна сведчыць аб узнікненні так званай касмічнай свядомасці і знікненні мяжы паміж чалавекам і Космасам. Ёсць іншая тэорыя харызматыкі, якую папулярна можна сфармуляваць так: як я магу ведаць, ці ёсць Бог, калі я дакладна не ведаю, як функцыянуе тэлефон? Маладыя эвангелічныя групы ў Еўропе, пазіраючы на ЗША і спасылаючыся на традыцыі і дэфініцыі каталіцкай царквы, фармулююць сваё канфесійнае крэда не як перакананасць і вынік разумовых рэфлексіяў, а як пачуццёвую рэч, якая робіць штодзень ружовым і памаранчавым. (На Ўкраіну не раблю прамых алюзіяў, хаця разумею уласцівасць памаранчавага колеру паводле ўздзеянне на зрокавыя рэцэптары еўрапейца). Сабраныя ў велізарных залах вернікі і пустацікаўцы стымулююцца выдатна падрыхтаванымі святарамі-шоўмэнамі з выкарыстаннем самых сучасных сродкаў шоў-індустрыі. Ствараецца нешта накшталт  “духоўнай дзейнай культуры” (spiritual event–culture), якая уяўляе сабою своеасаблівае вяртанне да “першарэлігіі” у прымітыўнай паганскай форме, што дзейнічае паводле законаў сённяшняга рынку. Тут можа ракламавацца і цнатлівасць, і непрыняцце гомасэксуальнасці ды абортаў, але таксама і нешта зусім іншае. Пры сучаснай тэхналогіі можна адключыць не толькі заднюю частку neokortex’у, як гэта часта мае месца на музычных “тэхнаканцэртах”. Рэлігія становіцца складнікам рынку і палітыкі.



У нас пра сапраўдны царкоўны рынак гаварыць яшчэ рана. Наша беларуская царква ўжо мае свой досвед у камерцыі, праўда, пад патранажам дзяржавы. Я добра памятаю пра фантастычныя гарэлачныя гэшэфты праваслаўнай царквы на пачатку 90-х гадоў яшчэ пры прэм’еру Чыгіру, пра якія пісала газета “Свабода”, рэдагаваная Ігарам Герменчуком (Светлая яму памяць!). Беларуская ж дзяржаўная машына  выкарыстоўвае царкву проста, без усялякіх інтэлегентных хітрыкаў, як “правіла бураўчыка”, у праграме па фізіцы ў сярэдняй школе. А маладая апазіцыя спрабуе пераняць выкшталцоны замежны досвед, ствараючы падабенства хрысціянскіх рухаў з сімволікай і слоганамі, не заўсёды адэкватныя нашай традыцыйнай этыцы. (Для мяне, напрыклад, голы вожык на “Чарнобыльскім шляху” як сімвал лысай галавы хворага ад хіматэрапіі – не  вельмі хрысціянская знаходка). Я так адчуваю. Маладыя па  ўзросту яшчэ не здатныя адчуваць чужы боль і пачытаць шмат якіх кніжак не паспелі. А інтэрнэту паводле тэхналогіі цяжка несці па-сапраўднаму хрысціянскія харызматычныя ідэі. Цяжка сабе ўявіць медытацыю праз інтэрнэт. Біялагічны і ўзрост і нэафіцтва нікуды не дзенеш. Найбольш яскрава гэта бачна на мастацкай творчасці. Сёння дэмакратычны маладзён маршыруе пад штандарам маладога хрысціяніна, а заўтра ў эстэтычным экстазе на паэтычнай тусоўцы захапляецца вершамі запозненай паэткі-постмадэрністкі, аўтаркі вершу “Кава са спермай”: “Калі я чытаю ейныя вершы пра каханне, мне хочацца займацца сэксам!”. Дзіва што! Ад вербальнай порнапрадукцыі, як і ад відэо, можа пацягнуць на сэкс, асабліва ў сэксуальназаклапочаным узросце.       

  У нас няма традыцый прыгожага слова ў храме і па-за храмам. Праваслаўная царква з ейнай царкоўнаславяншчынай у літургіі, дзе добрая палова словаў прысутным незразумелая, усмерціла і звычайную казань, якая магла б гучаць з нагоды штодзённага клопату уцаркоўленых і тых, хто не наведвае храм. Памятаю, як напачатку 90-х гадоў, калі я быў старшынём камісіі ў замежных справах Вярхоўнага Савету 12-га склікання і членам Прэзідыума,  прысутнічаў у гасцініцы “Планета” з нагоды Дня славянскай пісьменнасці на ўрачыстасці з удзелам кіраўніка РПЦ мітрапаліта Аляксія. Я быў настолькі непрыемна ўражаны велічнай анемічнасцю і каструбаватай савецкай моваю расійскага Уладыкі, што проста цяжка апісаць. “В этом плане”, “хотел бы отметить один важный момент”, «мы интересуемся о том», «представители женской половины общества» - такога можна было чакаць хіба ад партыйнага агітатара. (У мяне да гэтага дня захаваліся запісы. У той час я працягваў чытаць лекцыі па культуры мовы на радыё і тэлебачанні). Якая ўжо тут харызматыка. Магчыма, што Уладыка вельмі флексібельна знізіў свой стыль і перакадзіраваўся  ў знакавую сістэму прысутнай беларускай урадавай эліты, што гаварыла на расійска-беларускай трасянцы? Тады мая заўвага недарэчы. Не маючы на ўвазе патрыярха Аляксія, а думаючы больш аб рускім праваслаўі увогуле, скажу так: адсутнасць «пасіянарнасці», самаўпэўненая напышлівасць, адарванасць ад штодзённасці, публічная інтэлектуальная лень падчас богаслужбы, а ў храмах, набліжаных да свецкага багатага  начальства, - страшэнная раскоша, а галоўнае – упэўненасць, што за табой стаіць, як і раней, цар, пазбаўляюць яго ў маім разуменні сучаснай харызмы. 

    Харызматычнасць публічнага выступу і агітацыйнай дзейнасці не павінна мець на мэце гаварыць пра ўсё і заўсёды прыгожа і ўзнёсла, як гэта робіць у храме праваслаўная царква або як гэта рабіў добрай памяці Пётр Машэраў, які публічна пра ўсё гаварыў  інтанацыямі ўзнёсласці: і пра дзень Перамогі, і пра вываз угнаенняў на палі. У гэтай сувязі яшчэ адзін успамін. Робячы так званыя палявыя запісы дыялектнай мовы паводле праграмы ІМ АН БССР ў вёсцы Студзёнкі Гарадзейскага сельсавету, той, каля якой пахаваныя салдаты напалеонаўскай арміі, я некалькі разоў прысутнічаў на службе ў малельным доме баптыстаў. Вось там я ўбачыў сапраўдную харызматычную арганізацыю службы. Людзі не баяцца гаварыць. Гавораць з дабрынёй (што самае важнае!), выразна, фактычна на мясцовай мове, хаця стараюцца гаварыць па-расійску, не без уплыву чытаных тэкстаў. Пры свабодным маўленні зноў збіваюцца на сваю гаворку. Самае цікавае – гэта адрасаванасць пасланняў. У той частцы службы, якую можна аднесці да пропаведзі, выступоўцаў было кожны раз, можа, чалавек шэсць-сем. І кожны знаходзіў свайго слухача. Самы адукаваны быў намеснік прасвітара, былы дырэктар школы. Ён гаварыў першы: прыгожа, коратка, зразумела. Як бы даваў танальнасць. Потым гаварылі іншыя. Хто горш, хто лепш. Але даходліва і шчыра. Найбольш запомніўся выступ колішняга п'яніцы, шафёра, які расказваў, як ён валяўся пад плотам, як гаравала ягоная сям'я, пакуль ён не прыйшоў да баптыстаў і які ён зараз шчаслівы і  як цяпер добра ягоным дзецям. Калі ж ён, гаворачы пра сваё вяртанне да жыцця ў Хрысце, нядобрым словам узгадаў праваслаўную царкву, дзе ён некалі як бы быў вернікам, прасвітар перапыніў яго, сказаўшы, што асуджаць агулам іншую царкву  ды ў Божым храме – грэх. На службе ніхто не спаў, ніхто проста так не сядзеў. Слухалі песні духоўнага квартэту, спявалі псалмы, маліліся, чыталі па чарзе Эвангелле, стаялі на нагах, сядзелі, стаялі на каленях, здавалі грошы ў прыгожы кошычак, не ўстаючы з месцаў. Настаўнікам у школе можна павучыцца, як чаргаваць на ўроку розныя віды дзейнасці.

    Здаецца, што і нашым палітыкам можна шмат чаму навучыцца ў сённяшніх баптыстаў і колішніх апосталаў. Апошнія так харызматычна папрацавалі са сваімі землякамі ў ерусалімскай абшчыне, што нованавернутыя хрысціяне распрадалі сваю маёмасць, чакаючы вось-вось наступлення Апакаліпсісу. Потым ім збіралі грошы на жыццё па блізкіх і далёкіх суполках. Яны не ладзілі спрэчкі ў Ерусаліме сярод адзінаверцаў, а нястомна вандравалі на перэферыі. Не памятаю зараз,  хто з апосталаў і з якой нагоды сказаў (перадаю сэнс паводле даўно чытанай нямецкай крыніцы): калі гаворыш перад сваімі, гавары, як прарок-мудрэц, а калі перад ненавернутымі – не бойся грэху быць красамоўным. Нашы палітыкі часта блытаюць жанр і аўдыторыю. Мне было дыскамфортна слухаць на кангрэсе дэмакратычных сілаў, як адзін кіраўнік  партыі, прэтэндуючы на абранне фармальным лідэрам дэмакратычнага руху, выйшаў на трыбуну з трыма кнігамі і пачаў самазвана клясціся на Канстытуцыі, Быкаве і Бібліі. Мы там у зале хоць і належалі да розных партыяў, аднак у галоўным былі аднадумцамі. Гэты тэатр аднаго актора быў зусім недарэчы. Прафесійныя спевакі кажуць, што калі наслухаешся са сцэны спеўнага фальшу, на другі дзень пачынаюць балець галасавыя звязкі. Ад непрафесійных патугаў на харызматыку звязкі не баляць, але ахоплівае лагодная меланхолія. Публічны непрафесіяналізм з прэтэнзіямі на харызму – страшэнная пошласць, якая адпрэчвае чалавека з пачуццём меры і густу. Зрэшты,  можна, як заходнееўрапейскаму акцёру, не паміраць на сцэне паводле Станіслаўскага, а проста іграць, штукавацца. Але ж для гэтага трэба трэніраваць голас, жэсты, міміку, лавіць настрой публікі. Гэта тычыцца і публічнай дзейнасці ўвогуле, перш за ўсё - выбару адрасатаў акцыі: рабочыя, бізнесоўцы, студэнты. (Узгадайце раней апісаную баптыскую службу: там падбор выступоўцаў прыблізна адпавядаў групам слухачоў). Вось бяру ў рукі бюлетэнь для бізнесоўцаў, выпушчаны аб'яднанай апазіцыяй. Не ведаю. Хто яго рабіў. Знешне падобна на фронтаўскі прадукт. Але паводле псіхалогіі ўспрымання – не. Кіраўнік БНФ, як бы хто да яго ні ставіўся – выдатны прамоўца і добры псіхолаг. Назва бюлетэня – «Бізнэсклопат», на вокладцы партрэт Вінцука Вячоркі з выбарчага плакату. Вячорка – самавіты, гладкі. Тут ягоны зварот да прадпрымальнікаў. «Клопат» - вельмі добрае, нават адкрытае для харызматыкі беларускае слова, але для моўных «паганцаў», бізнесменаў, - што тое маладое віно ў старых бурдзюках. Як па мне, - дык лепш бы якая-небудзь «Бізнэс-Арэна». На здымку, можа, больш бы прыдаўся Вячорка на базары ў Ждановічах каля гандлёвай палаткі, не такі прылізаны, а больш падобны да тых, што стаяць за прылаўкам: «Я – такі, як Ты!».

    Можа мне не шанцуе, але, колькі помню сябе, амаль заўсёды мне было не вельмі камфортна, калі я чуў публічна з вуснаў дэмакратычных палітыкаў імя Бога або спасылку на хрысціянскія каштоўнасці. Адно выключэнне было – Зянон Пазняк. Было адзінства вобраза: слова, чын, пастава. Было нават нешта ідэалагічнае ад апостала Паўлы. Паўла не вітаў апостальскае кармленне ад багатых «спонсараў», а карміўся з сваёй прафесіі, - быў усё сваё апостальскае жыццё шпалершчыкам і вельмі ашчаджаў царкоўныя ахвяраванні, не даваў хабару, нават каб выйсці з-пад арышту, падчас апошняга наведання Ерусаліму нават запісаўся ў «гурток жабракоў». 

    Можа, я занадта датклівы? Але вось уявіце сабе: Мінск, палац «Сукно» на вуліцы Матусевіча, з'езд інтэлігенцыі, з усёй Беларусі сабралася мо'  чалавек 400. «Харызматычна» дзеля дабра сабраліся, прыехаўшы за свой кошт і здаўшы па 5 тысяч рублёў на абед (казалі, што ніякіх спонсараў больш не было). У фае прадаюцца цікавыя патрыятычныя кнігі.  Пачатак. У прэзідыуме паважаныя людзі: Колас, Марачкін … З дынамікаў хрыпла гучыць  нацыянальная мелодыя. Хвілін дзесць затрымка. У першых радах залу пачынаецца нейкі рух. Чалавек дзесяць немаладых кабет з КХП БНФ пачынаюць спяваць «Магутны Божа». Зала, зразумеўшы, што гэта спевы, устае. Неяк няёмка. Кабеты пяюць слаба і нячыста. Той-сёй з залы спрабуе падпяваць. Спеў закончаны. Зноў зацягнутая паўза. З прэзідыума ніхто нічога не гаворыць. Злева перад прэзідыумам з'яўляецца фігура святара ва ўборах беларускай аўтакефальнай царквы айца Леаніда, майго колішняга калегі на педінстытуцкай кафедры. Нехта з прэзідыуму прапануе ўсім памаліцца за Беларусь, паўтараючы ў паўзе словы малітвы за святаром. Айцец Леанід сваім ад прыроды не вельмі зычным голасам нешта гаворыць, першыя рады нешта паўтараюць. Адчуваю, што большасць сабраных, як і я, пачуваюць сябе ніякавата. Некаторыя выходзяць з залы… Зала прыходзіць у гарманічны стан толькі пасля другога ці трэцяга выступоўцы.

    Такую ж ніякаватасць я адчуваў на некаторых нашых патрыятычных навуковых канферэнцыях, калі ў праграме першым пунктам парадку дня значылася агульная малітва за Беларусь. Нехта толькі дапіваў сваю каву, хтосьці  таропка шукаў месца ў зале, толькі што вывінціўшыся з камунальнага аўтобуса, іншы не ведаў, куды падзець свае рукі…  Мне было няёмка чуць і беларускіх інтэлектуалаў-нэафітаў, якія, раптам далучыўшыся да харызматычных вернікаў-страйкоўцаў, што абаранялі сваё права на храм,  давалі глыбокадумныя тэалагічныя інтэрв'ю замежным карэспандэнтам. Мне было дзіўна  чуць голас Уладыкі Філарэта з труістычнымі напышлівымі інтанацыямі, калі ён прамаўляў сваю цэзарапапісцкую ляўдацыю-«напутствие» у час  інаўгурацыі Прэзідэнта Беларусі 8 красавіка 2006 году. Хрысціянскі Мітрапаліт настаўляў Прэзідэнта, які ў свой час публічна заявіў, што лічыць хрысціянства асновай дзржаўнай ідэалогіі, «быць цвёрдым, непахісным, ісці цвёрдым крокам наперад, баронячы свае гарады і народ ад ворагаў…» . Што бараніць, ад якіх ворагаў? Бегчы на «Лінію Сталіна»,  што пад Радашкавічамі? Уладыка выкарыстаў кампіляваны пасаж з вершаў 2-й главы 1-й Кнігі Царстваў з таго месца, дзе цар Давыд, паміраючы, запавятае свайму сыну Давыду «не адпускаць  смяротных ворагаў з мірам, а загнаць у пекла па калена ў крыві…».                 

    Дзякаваць Богу, канец крывавай цытаты быў не агучаны. Аднак, як кажуць, sapienti sat. На другі дзень у недзяржаўных медыях пачуліся галасы: выкарыстаў Уладыка проста прыгожую метафару у нейкім невядомым пераносным сэнсе ці сапраўды раіць хрысціянскаму суверэну карыстацца старазапаветнымі рабаўладальніцкімі прынцыпамі “вока за вока, зуб за зуб”? Да таго ж “ворагі” Прэзідэнта пакуль нікому вока не выбілі, а вось людзі з непрыяцельскага лагеру прападаюць. Значыць, давай Прэзідэнце, мяжджуль сваіх супаратаў, што не хочуць радавацца пры почаце вянцаноснай асобы! Дзе ж харызматычны заклік да Дабра, паразумення з бліжнім і не вельмі? Атрымліваецца нейкі постмадэрнісцкі сімулякр: рэлігія – больш, чым рэлігія. Хрысціянства падмяняецца юдаізмам. Тут рэлігія ў палітыцы – прамая тэалогія, як у мусульманскіх фундаменталістаў. Вольная метафара – праграма для дзеянняў свецкага суверэна.         

         Магчыма, мая бяда – ў асаблівасці маёй памяці. Я абсалютна не какетнічаю, калі пытаюся: ці можна у аносінах да Святога пісьма пры выкарыстанні цытатаў ды метафараў як сродкаў маралізатарства забывацца на кантэкст. Ва ўсякай класічнай метафары і крылатым выразе нават са свецкіх тэкстаў нельга траціць першакрыніцу.  “Імгненне, ты - прыгожае, - спыніся!” – так Фаўст не гаварыў. Бо быў ужо сляпы і са здраджанымі спадзяваннямі. “Здаровы дух у здаровым целе” – гэта не прычынна-выніковая сувязь, а просьба да Багоў, каб яны так зрабілі. “Из дальних странствий возвратясь» - гэта назва байкі Крылова пра лгуна, а не загаловак для нататкаў журналіста-міжнародніка. “О доблестях, о подвігах, о славе” – гэта не падыходзіць да рубрыкі пра ВАВ. Гэта – першы радок з вершу Блока пра страчанае каханне і г. д. “Красота спасет мир» - так не гаварылі героі хрысціянскага пісьменніка Дастаеўскага. Яны гаварылі: «Красота  Христова подвіга спасёт мир». Гэта -  Эвангелле ў пяці словах.

Хто публічна спасылаецца на Святое Пісьмо, той павінен прызнаць, што яго прадыктаваў Навышні. Трэба тады не саромецца сваёй веры і не абыходзіцца вольна  з арыгінальным Тэкстам (Гэта не значыць, што яго нельга па-сучаснаму трактаваць з улікам параўнальнага гістарызму). Гэта – здрада самому сабе, сорам.  Чаму я не магу публічна прамаўляць сакральныя тэксты? Мне сорамна быць крывадушным, бо я не адчуваю унутранага паклікання. Да таго ж як філолаг, я упэўнены, што не ўсё пад вокладкай Бібліі, надыктаванае Богам, бо ў розных перакладах і ў розных народаў ёсць значныя адрозненні.  Я думаю, што Гасподзь, ствараючы цэлы свет, не мог знайсці час, каб, напрыклад, дакладна рэгламентаваць, што рабіць з валом, які да смерці забоў жанчыну, і з валом, які забоў чужога вала. Праўда, старазапаветныя габрэі лічаць, што праз Майсея ён гэта паспеў сфармуляваць: першага вала (што ўсмерціў кабету) - пабіць камянямі і кінуць у яму, а таго, што растрыбушыў чужога вала – прадаць і грошы раздзяліць паміж спрэчнікамі, а мёртвага вала – з’есці (Зыход, 28). Ведама ж, з габрэямі можна было паспець: тады Гасподзь апекаваўся толькі адным абраным народам. Беларусам у Сярэдневеччы было цяжэй. У Госпада клопату стала больш, дык ён дазволіў у ВКЛ пісаць рэгламентацыі    звычаёвага права проста кніжнікам на старабеларускай мове. Рэгламентацыі, пісаныя старабеларускімі кніжнікамі, натуральна, не сталі багадушнымі і таму не захаваліся да нашых дзён.

Што да манеры маліцца, то зноў жа  - як філолаг  я памятаю, што Хрыстос вучыў: зайдзі ў пакой, зачыні ціхенька за сабой дзверы і кажы Богу простыя словы…

Калі гаварыць вельмі сур’ёзна, я не асуджаю тых вернікаў, хто можа так раптам перад людзьмі пачаць маліцца. Мне проста не дадзена пачуццёва іх зразумець. Я магу толькі тое, што магу. Можа, калі апакаліптычны землятрус расшчэрыць перада мною зямную кару, калі заяц будзе ратавацца разам з ваўком, можа, тады прага жыцця так завалодае мною, што я згублю свой не-арыстакратычны сорам і ўкленчу перад вечным Логасам. Але гэта не тое, што царква называе гардыняй. Гэта іншае. Словамі гэта не патлумачыць.

Offline

 

#3 2008-02-25 13:06:01

admin
Вядоўца
Зарэгістраваны: 2008-01-24
Паведамленьняў: 87

Re: Пётра Садоўскі. Хрысціянскія метафары, “дабудова” нацыі і палітыка

Мы такія выраслі                  

Раней я ўжо ўзгадваў маіх знаёмых аднагодкаў. Паводле адносінаў да веры мы збольшага падобныя адзін да аднаго: Святое Пісьмо чытаем, пачцівасць да Бога маем, у храм ходзім рэдка, а калі ходзім, то не выходім са свайго я. Так жыццё склалася. Мне нават Лукашэнка па-свойму сімпатычны, што не прыкідваецца вернікам у царкве: прыйдзе, стане на святочны дыван, па-добраму здзівіцца, што “васкресеніе Хрыста прыходзіцца как-раз на выходной”, прыкладзе сваю магутную даланю на левую грудзіну ды раскажа пра клопаты калгаснікаў у пільніцу. Глядзіцца больш натуральна, чым Пуцін у абліччы хрыстовай авечкі, які ўчора зубаскаліў на міжнароднай прэсавай канферэнцыі на ўвесь свет у стылістыцы вайсковага каптэнармуса пра юдэйскае абразанне, а сёння цалуецца перад камерамі са сваім высокім душпастырам – Уладыкам Аляксіем.

Скажу трошкі лірычна пра сябе, як я йшоў да свайго Бога ў дзяцінстве. Пісаць пра дзяцінства са скептычнай дарослай мудрасцю, што цяпер стала модай – абсалютная мастацкая няпраўда.  Мне месцамі дыскамфортна чытаць, напрыклад, эсэ Вінцэся Мудрова “Сямейны альбом”, дзе аўтар – амаль спрэс іранічны і помніць з мінулага адно ўсялякія недарэчнасці (кажу паводле слыхавых ўражанняў, чытаць надрукаванае не захацелася).  Ненатуральна ўспамінаць чаргу па доктарскую кілбасу ў савецкі час, не ўзгадаўшы, якая яна была смачная ў параўнанні з сённяшняй, або запомніць пра Мусліма Магамаева толькі тое, што ён прывёз са стажыроўкі ў Італіі нейкі там паулярны эстрадны шлягер ды пару балоневых плашчоў (адкуль аўтар ведае гэта?), і што стаяў ён на эстрадзе неяк смешна, растапырыўшы рукі і раздуваючы ноздры.   Рэч, канешне, не ў доктарскай кілбасе і ў Магамаеве.  Без макулінкі дабра губляецца харызма інфармацыйнай праўды. Гэта тычыцца не толькі літаратуры, але асабліва такога жанра, які называюць прапагандай. Я не раз гаварыў гэта журналістам на лекцыях па культуры мовы. Культура мовы – гэта не проста граматычна правільная  мова. Спрэс іронія ды спепяляльная крытыка не знаходзяць глыбокага водгуку ў душы таго, на каго яны разлічаныя. У тэксце недзе ў глыбіні павінна быць ненавязліва  схаванае дабро. Тое ж і пра Бога. Калі яго занадта славіць, дзе б то ні было, чалавек разумны адчужаецца. Мне вельмі спадабалася адна заўвага Пётры Рудкоўскага падчас он-лайн-канферэнцыі, калі ён сказаў, што ў размовах пра веру не павінна быць  зашмат Бога.  Магу памыляцца ў словах. Але сэнс быў такі.

   Усе пішуць пра сваё ранняе дзяцінства заўсёды не без уплыву расповяду старэйшых і эмацыйнага пераасэнсавання. Я – не выключэнне.

Храма ў нас у вёсцы не было, -- ні каталіцкага, ні праваслаўнага. Напрасткі да польскай мяжы было кіламетраў шэсць-сем, - прыпамежная зона. Тое, што было ў блізкіх вёсках, ужо ў канцы 20-х гадоў было ці разбурана, ці перароблена на склады ды цялятнікі. Самая большая сястра Леаніла, што памерла ў Сібіры, калі бацькі былі на абавязковай вярбоўцы,  была хрышчоная яшчэ адкрыта ў касцеле, а ўсе астатнія трое дзяцей, акрамя мяне – таемна ў царкве. У той завірушны час шукалі хоць якога Бога.

    Мяне да вайны ахрысціць не паспелі. Усё трэба было рабіць тайна, ехаць да святара кілямэтраў за 30 і там неяк дамаўляцца. Баяліся уладаў і хапуна. Бацькавых двух братоў забралі. Перад прыходам немцаў пайшла пагудка, што ўсіх нехрышчоных немцы будуць расстрэльваць. Уладаў тады ўжо ніхто не баяўся, ўсё начальства паразбягалася. Але да святароў таксама было не дабрацца. Тады нашы вясковыя дзяды  недзе пад Ушачай  -- з таго краю, дзе Рыгор Барадулін – знайшлі спешна недавучанага папа, які некалі служыў дзякам у праваслаўнай царкве, за паўмяха жыта і кавалак сала  прывезлі ноччу да нас у вёску. Сабралі ўсіх нехрысцяў – з сем’яў каталікоў і праваслаўных – у нашай “чыстай хаце” ( у пакоі,  дзе толькі спяць ды калі-небудзь балююць, а днём не спатыкаюцца) ды ахрысцілі. Вось такое народнае, тайнае, калектыўнае (зрэшты, экуменічнае!) далучэнне да почату хрысціянскіх душ зведаў я  ў простай сялянскай хаце. Былы дзяк выдаў бацькам уласнай рукой напісанае пасведчанне пра той начны калектыўны чын. Нашай маці, як самай пісьменнай ды яшчэ з дзявоцкім прозвішчам Фрыдрых, даручылі быць захавальніцай гэтай паперыны на выпадак, калі немцы будуць знішчаць паганцаў. Немцы, праўда, не пыталіся пра хрост. Іх больш цікавілі партызаны, яйка ды млека. Ужо дарослым я шмат думаў пра новы хрост, аднак застаўся   такім, як ёсць. Вырашаў Бог-лёс, не я.

Ужо пасля вайны, калі пайшоў у школу, я ўважліва разгледзеў нашы абразы, што віселі на куце над сталом, абпятыя ручніком.  Адзін абраз – старая драўляная ікона з выявай Ісуса, другі – нешта накшталт выразкі з часопіса, пісанага лацініцай, з выявай Маці Боскай. Брат Толік, які ўжо разбіраў лацінскія літары, прачытаў мне подпіс. Там было: Ratuj nas, Matka, daj nam rady. Пазней я пачуў ад сястры, што гэта была старонка з каталіцкага малітоўніка на беларускай лацініцы, які яшчэ ксёндз пры вянчанні даў бацьку, каб той прывучаў маці да касьцельнай літургіі.

Дарэчы, да чытання гэтага подпіса дайшло, калі мы з братам – было гэта перад Тройцай (у нас не казалі Сёмуха)  - атрымалі ад маці даручэнне, астаючыся дома, акрамя звычайнай «дзяжурнай» працы – нарваць трусам травы, наглядаць за курамі і г. д. – пашараваць гальнём (дзяркачом) падлогу, памыць вокны, непаклееныя сцены, -- каб усё было чысценька. Пры гэтым маці, як нам здалося, неяк выразна паглядзела на покуцце. Мы вельмі стараліся. Зрабілі ўсё, пасыпалі падлогу аерам, нават наламалі «маю» – маладых бярозак – і паўтаркалі паабапал уваходу ў хату. А яшчэ мы … памылі Багоў і павесілі сушыць над чалеснікам на вяровачцы. Ікону  прывязалі за вушка, а цубкую папяровую Маці Боскую перагнулі  і падвесілі, каб не звалілася. Убачыўшы гэтую прыгажосць, маці толькі закрыла твар рукамі ды сказала «А мае ж вы працаўнікі!» і не сварылася. Усё паправілі. Гэта стала сямейнай легендай, -  як Толік з Пётрам Багоў памылі.     

Маці пра Бога і Царву з намі ніколі не гаварыла. Відаць, баялася непрыемнасцяў для дзяцей. Сама яна, праўда, малілася. Не так, каб штодня, а больш у цяжкую гадзіну: як паміраў паранены бацька, як хварэла карова, калі чакаўся прыход фінагента, які мог апісаць маёмасць, перад навальніцай, калі баяліся граду, ці калі  мы паміралі ад трасцы. Маці прасіла нас выйсці, калі малілася. Але мы часам падглядалі праз дзверы. (Мы, дурныя, гаварылі: маці робіць сіў-сіў-сіў). Яна не стаяла на каленях, не хрысцілася, рэдка калі нешта шаптала. Яна часцей проста сядала на ўслон насупраць абразоў, азіралася, ці не глядзіць хто на яе, злучала рукі ў прыполе і ўзіралася ў твары Святых. Сядзела доўга, як бы чакала з'яўлення нечага. Калі Яно прыходзіла, твар маці ружавеў, рабіўся маладым, яна схіляла голаў, нешта ціхенька гаварыла, сядзела яшчэ з хвіліну і шчаслівая нетаропка выходзіла з хаты. Услон заставаўся перад іконамі. Яна тады была радасная,  вельмі ласкавая і пяшчотная.

Калі-небудзь гэтага не атрымлівалася. Маці сядзела доўга, ўглядалася ў твары Святых, перабірала пальцы рук, твар быў заклапочаны, як нежывы. Як бы не дачакаўшы нечага, маці шпарка ўскоквала, выбягала з пакоя, у адной руцэ ўслон, у другой – чыстая баціставая хустачка, якую яна сцягвала на хаду з галавы,  і пачынала нешта хутка рабіць, завязваючы звычайную сітцавую касынку, якую жартам называла «абыдзённая намётка». Мы адчувалі, што да яе зараз лепш не звяртацца і стараліся не пападацца пад руку. Пасля маці, як бы вінаватая, сама падыходзіла да нас, шурпатай рукой церабіла нашы валасы і нешта добрае гаварыла. Як я цяпер разумею, яна малілася шчыра, таму  чакала, каб быць пачутай. А душа ж не заўсёды адкрываецца… І Яно не кожны раз з'яўляецца…

У мяне таксама фармаваўся свой Бог, хаця, зразумела, без аніякага душпастарства, іконаў ды посту. Пачэ паста і малітвы быў послух, шмат послуху: пасціць казу, рваць траву трусам, паліваць грады, драць і сушыць лазу (каб здаць нарыхтоўшчыку і купіць увосень падручнікі) і г. д. Мой Бог быў нейкі Дэміург, стваральнік усяго вакол мяне, але пантаістычны, напалову паганскі, рассыпаны паўсюдна: у хаце, у рацэ, у хлеве, у садзе… Я нават сам на хаду складаў сабе малітвы. Іду, напрыклад, у сад шукаць паданкі. Рваць з дрэва нельга: маці будзе крычаць (сварыцца). Шапчу сам сабе: «Госпадзі, Ісусе Хрысце, дай жа мне яблык у лісце. Калі ападыш не найду, тады сучочак заламлю». Ці то я быў пачуты, ці то быў чысты выпадак, але звычайна пасля такой аўтарскай малітвы сярод лісця пад яблынямі пальцамі босых ног намацваў паданкі. Тут я, канешне, быў крывадушны: прыніжана-аддана просячы  ў Хрыста зямных дарункаў, я пагражаў зрабіць зло, -- заламаць галінку. Звярніце ўвагу: не зламаць, а заламаць. У вёсцы ўсе ведаюць, якое гэта зло – зрабіць залом, напрыклад, у жыце. Узгадайце выкарыстанне паганскага вобраза “заломы” ў Купалавай паэзіі.

Калі пазней мне давялося чытаць выклад «хрысціянскай метафізікі» апосталам Паўлам простымі словамі  ў пропаведзі на Афінскім аэрапагу, я злавіў сябе на тым, што ў дзяцінстве, не сапсаваны крытычнымі ведамі, я быў блізкі да разумення хрысціянскага Бога, за выключэннем хіба што разумення, што галоўная хата Хрыста недзе на небе, а гасцёвая – недзе там у рукатворным храме, -- у Бабынічах ці ў Празароках. Ужо студэнтам Інстытута замежных моваў я сустрэў у Шляйермахэра псіхалагічнае вытлумачэнне імкнення чалавека да веры: “Релігія – гэта спаталенне  уласцівага душы пачуцця залежнасці ад бясконцага».  Калі мне было гадоў пяць (па пашпарту я маладзейшы на два гады), я нейкае падобнае пачуццё зведаў  у апошнюю ваенную зіму.  (Канешне, я тады не ведаў ніякіх такіх мудрагелістых словаў). Адна дэталь: наш бацька, смяротна паранены ў партызанах вясной 1944 году  пры першым адступленні немцаў, быў пахаваны спачатку на ўзгорку недалёка ад хаты і толькі пасля Перамогі перахаваны на брацкія могілкі разам з іншымі загіблымі. Дык вось пра тое першае пачуццё трансцэдэнтнасці.  Прахапіўшыся аднойчы невядома чаго сярод ночы ў сваім драўляным нізкім ложку з падрэзанымі ножкамі (каб не так балела, калі малое вываліцца), бачу маці. Яна сядзіць каля вакна. Вакно ў нашай «чыстай хаце» прарэзана высока, ды і ложак нізкі. Мне нават бачны кавалак неба ў зорках. Маці старажыць ноччу калгасны свіран, ток і вараўню (склад). Яна ў ватоўцы і самаробных бурках,  паліць і глядзіць у вакно. Я чую прыемны пах турэцкага самасаду. ( Маці пачала паліць «ад кашлю» ў сібірскай ссылцы, навучыўшыся гэтаму ад чалдонак). Праз вакно на ўзгорку відаць крыж на бацькавай магіле. Маці глядзіць туды, як мне здаецца, на крыж. Я ўстаўляю ногі ў апоркі, што стаяць каля ложку, ціхенька прабягаю праз «чыстую хату» і трысцен ў сенцы і выходжу на ганак. Дзіўная месячная ноч. Усё ў зорным малацэ. Мне не холадна і не страшна. Снег, як вата. Можа, я сплю? Гляджу ў неба, мне робіцца неяк млосна. Там бездань і зоркі.  І так хочацца памерці! Мне здаецца, што мяне няма, а на ганку толькі апоркі стаяць … Раніцай прачынаюся ў ложку, мне чамусьці трошкі страшна: у хаце нікога. Гляджу на покуцце, дзе Багі, і супакойваюся.

Яшчэ адно, вельмі моцнае ўражанне пра рэлігію і царкву з дарослага жыцця. Сёння нядзеля, Вялікдзень. Еду з цэнтру гораду  трамваем у Серабранку адведаць унукаў. На прыпынку каля Вайсковых могілкаў, дзе царква Святога Аляксандра Неўскага, у трамвай пад рукі ўводзяць амаль беспрытомную жанчыну, сяк-так уладкоўваюць сесці. Перапыхнула кабета, адсоплася, загаварыла з суседкай: “А мая ж ты дачушка, я ж гадзіны дзве на службе прастаяла, там жа дыхаць няма чым. Ні прысесці, ні павярнуцца…” Людзі рэагуюць па-рознаму. Мне мільгае мінорным іерогліфам незваротнасць часу:  дзевяноста чацверты год, апошнія тыдні майго амбасадарства ў Нямеччыне. Разам з жонкай вандруем па вулках перадкаляднага Мюнхену. З намі супрацоўніца беларускай рэдакцыі “Радыё Свабода” Ларыса Верас. У Мюнхене нетыпова маразяна: градусаў 10-12, ды і вільготнасць немалая. Заходзім у касьцёл, -- Frauenkirche am Marienplatz. Ёсць вольныя месцы. Сядаем. Лавы пакрытыя  мяккім аксамітам і неяк па-штукарску з сярэдзіны ацяпляюцца. Зямны рай…Арганы, Бах, бясконцая глыбіня спічастага неба вабяць увысь, у вечнае. Шчаслівая гармонія зямнога і нябеснага...

Раскоша інтэр’ераў праваслаўных храмаў і замучаныя ад шматгадзіннага стаяння бабулі ў хусцінках – нешта ненатуральнае для мяне. Я абсалютна не магу адэкватна ўспрымаць адбудаваны Храм Хрыста-Спасіцеля ў Маскве. Асляпляльная пазалота пры ўключаным асвятленні, бязмерная раскоша. Да таго ж, будучы аднойчы камандзіраваным у Маскву для працы ў патэнтных фондах сталіцы, я на працягу больш як месяц  штодня купаўся ў басейне “Масква” ў душнае лета 1970 года, калі гарэлі тарфяныя Кашыра і Шатура. Басейн быў на месцы старога ўзарванага Храму. Уся Масква была прапахлая тарфяным гарам, вада ў басейне смярдзела потам і яшчэ шмат чым. У Астанкінскім стаўку было яшчэ горш. Мне здаецца ўвесь час, што Храм штучна зроблены, стаіць на апаганеным месцы і здзекліва багаты. Асаблівае фарысейства мне бачыцца ў храме, калі туды прыходзяць алігарх Лужкоў ды «тишайший христианин» Уладзімір Пуцін. Ва ўсім, пэўна, вінаватае маё беднае галоднае дзяцінства. Нават у бяднейшых мінскіх цэрквах мне ўзгадваецца Леў Талстой: ”Царственное великолепие православной церкви затмило благодать её откровений”.

     

Канфірмацыя у Ротэнбургу

(замест заключэння)

    Каб закончыць свае разважанні пра хрысціянскія метафары і палітыку,  распавяду спачатку кароткую гісторыю пра беларускага хлопчыка Дзяніса, які цяпер жыве ў Нямеччыне ў невялікім гарадку Ротэнбург-ам-Нэкар, што кіламетраў за 30 ад Штутгарту. Для мяне гэта гісторыя мае пэўны алегарычны сэнс.

15 гадоў таму Дзяніс, ад якога адразу пасля нараджэння адмовілася маці, быў адаптаваны з дома дзіцяці ў Мінску нямецкай бяздзетнай сям’ёю, маючы шматлікія дэфекты здароўя: вывіхі суставаў, глухата ад перадазіроўкі антыбіётыкаў, скрыўленне шыі, дэфармацыя чэрапу і г. д. Я на той час быў Старшыня камісіі ВС БССР па замежных справах, а пазней – першы Амбасадар РБ у ФРГ. Склалася так, што я непасрэдна дачыніўся да лёсу хлопчыка: пры адсутнасці тады закону пра ўсынаўленне, я фактычна на практыцы апекаваўся адным  з першых выпадкаў з замежнымі бацькамі . Сітуацыя ўскладнялася яшчэ тым, што дзіця было вельмі хворае. Пазней ужо амбасадарам я курыраваў прэцэдэнт паводле амбасадарскіх абавязкаў. Вось уласная перадгісторыя.

    Бог ды царква пачаліся для мяне тут з таго, што маці Дзяніса і яе грамадзянскі муж былі паводле слоў загадчыцы Дома дзіцяці людзьмі уцаркоўленымі. Да таго ж бацька хлопчыка быў мастак і нават маляваў на продаж іконы. Калі мы немцам падбіралі дзіця (можна было толькі хворае), мне чамусьці так стала шкада гэтага хлопчыка, што, як мне здаецца, толькі дзякуючы майму пасярэдніцтву (баюся сказаць – харызме), быў менавіта зроблены такі выбар. Быў яшчэ аб’ектыўны плюс: хлопчыку не было і году. Такіх дзяцей бяруць ахвотна. Я ўвесь час памятаю, што я сам сямімесячны. Маці нарадзіла мяне ў сенцах на каталіцкія Грамніцы, калі звалілася з гарышча.

    Гады за два ў Нямеччыне, як бы сказалі ў нас у вёсцы, Дзяніс цудам  і не без дапамогі нямецкіх лекараў “выкачаўся” з сваіх хваробаў і стаў Дэнісам Краўзэ, а пасля канфірмацыі у евангелічнай царкве 19 сакавіка 2006 году (у дзень апошніх нашых прэзідэнцкіх выбараў) набыў яшчэ дадатковае імя Петэр. Цяпер ён – Дэніс Петэр Краўзэ. Ідэю даць яму  такое “міддэл нэйм” падаў евангелічны пастар, які быў на працягу амаль двух гадоў катахізатарам Дэніса і з якім я некалькі разоў сустракаўся, прыязджаючы амбасадарам адведаць тады яшчэ грамадзяніна Беларусі Дзяніса. Ёсць апостал Петрус, Петэрам зваўся дзед па лініі цяперашняга бацькі ды і я, так бы мовіць, дабрадзей з Мінску, завуся Пётра. Набралася шмат добрых супадзенняў. Святар вырашыў, што менавіта я павінен быць “далёкім” хросным бацькам. Месяцы за два да тэрміну канфірмацыі я атрымаў запрашэнне ад бацькоў Дэніса і ад эвангелічнай царквы Ротэнбурга быць ганаровым госцем на Канфірмацыі як былы першы Амбасадар і “добры Дух” у лёсе хлопчыка.

    Пра тую Канфірмацыю  і падзеі вакол яе я б і хацеў расказаць. Сабраўшы каля сотні подпісаў за Мілінкевіча і не галасаваўшы датэрмінова, я загадзя за тры дні прыляцеў у Штутгарт, як прасілі пра гэта мае нямецкія сябры. Нямецкія медыі пісалі і паказвалі тады некалькі разоў на дзень пра Беларусь, а калі пачалася “Плошча”, - тэма не зыходзіла с першых старонак. Мне прышлося выступіць перад шасцю класамі дзвюх гімназій і даць інтэрв’ю дзвюм газетам, у тым ліку царкоўнай са Штутгарту.

    Я папрасіў святара дазволіць мне папрысутнічаць на “генеральнай рэпетыцыі” канфірмацыі ( заключны занятак-гутарка святара з дзецьмі і бацькамі). На канфірмацыі, дзе можа прысутнічаць любы прыхаджанін, а не толькі блізкія,  дзецям можна з залы задаваць пытанні. Святар на “рэпетыцыі” папрасіў прысутных дарослых пагутарыць з дзецьмі, запытацца што-небудзь з катэхезы. Дзеці былі абсалютна свабодныя і не хваляваліся. Нас дарослых было чалавек дзесяць. Канфірмавалася 8 хлопчыкаў, сярод іх адзін эфіоп і адзін грэк. Эфіоп быў абсалютна цёмнаскуры і ў белым гарнітуры. Глядзелася, як у біблійным сюжэце. Грэк – з грэцкім прозвішчам і тыповай знешнасцю. Ахвотнікаў задаваць пытанні не было, і святар звярнууся да мяне, сказаўшы, хто я такі.

Я сказаў, што хачу задаць пытанне, на якое я сам як некатыхізаваны чалавек не ведаю адказу (я трохі какетнічаў). Зала і дзеці ажывіліся. Я сапраўды задаў пытанне, на якое некаторыя дарослыя вернікі не заўсёды могуць складна адказаць. Я запытаўся пра другое прышэсце: як жа быць? Першахрысціяне ўжо рыхтаваліся да Апакаліпсісу, прадавалі маёмасць, а Хрыстос і па сёння не прыйшоў... Святар хацеў пачуць добраахвотнікаў. На маё здзіўленне адказваць выклікаўся грэк (“элін”!). Тут пачалася для мяне галоўная алегорыя. Хлопчык гаварыў на бліскучай нямецкай мове (бацька – грэк-эмігрант, маці – са Шры-Ланкі) і сказаў прыкладна такое: першахрысціяне былі наіўныя людзі, яны разумелі кожнае слова Хрыста амаль літаральна. Ды і ён сам гаварыў для іх простымі показкамі, каб яны зразумелі.  Той час у разуменні Логаса – адрозніваецца ад нашага. Сёння ніхто, акрамя Бога не ведае, калі наступіць Вялікі дзень. Калі б людзі гэта ведалі, жыццё б страціла сэнс і не было б неабходнасці імкнуцца быць дасканалым у Бозе. Я быў бясконца здзіўлены.

Асабліва мяне ўразіў акцэнт ў адказе пра тое, што без чакання Апакаліпсісу жыццё чалавека страціла б своё сэнс. Гэта ж – амаль цэнтральнае звяно ў разуменні пераходу чалавецтва ад антычнасці да хрысціянства! (“круг” пераходзіць у “стралу- спіраль”). Пазней, седзячы за святочным сталом у бацькоў Дэніса (Яны – людзі не бедныя: уласны дом каштуе каля 1 млн. еўра і дзялка пад дом – 300 000) побач са святаром, я запытаўся, як ён працуе з дзецьмі. Ён сказаў, што ён у пытаннях катэхізацыі лепш пачувае сябе на грунце рацыянальнага параўнальнага гістарызму і з улікам гэтага (высокая адукацыя бацькоў) набірае групу. Ёсць іншы святар, які працуе з дзецьмі з менш адукаваных сямей. Той часцей можа апеляваць да “містычнага” пачатку.  Хаця тут няма выразнай мяжы. Сам ён шмат выкарыстоўвае царкоўнай музыкі, але ў самай рознай палітры: ад Баха да амерыканскага хрысціянскага джазу. У залежнасці ад сітуацыі. На ўроках медытацыі – Бах, а на ўроку “практычнай харызматыкі” (напрыклад, прыборка тэрыторыі) – джаз. Дарэчы, канфірмацыя пачыналася пад музыку царкоўнага ансамлю электроннай музыкі, які выконваў на англійскай мове “When Israel was in Egypts Land”. На лаўках для вернікаў былі раскладзеныя тэксты з нотамі. Ахвочыя падпявалі.

    Мяне ўразіла агульная атмасфера адкрытасці і  свабоды паводзінаў усіх прысутных і ў царкве, і ў доме ў Дэнісавага бацькі. Людзі ведалі, што рабіць, як трымацца. Ніхто не быў занадта набожны, але ніхто не апусціўся да царкоўных анекдотаў-жартаў. А тэма царквы, веры, імігрантаў была на працягу двух дзён святкавання (з’ехаліся сваякі з усёй Германіі) бадай самай галоўнай. І што самае цікавае: тэма нацыі, царквы, іншаземцаў (мой зыходны тэзіс спрэчак пра “элінаў і юдэяў”) была вытрыманая у самых талерантных танах.

Прызнаюся шчыра: на пачатку застольнай бяседы, калі была закранутая тэма мусульманізацыі Еўропы, я ледзь не папаўся на сваім “правым радыкалізме”, засвоеным з рэспектабельных рэгулярна чытаных “Зюддойчэ цайтунг” (самая тыражная газета ФРГ з каталіцкай Баварыі), “Вэльт”, “Цайт”, “Шпігель”. Аказалася, што сабраныя тут разнамасныя бюргеры не падзяляюць алярмісцкія настроі  салідных газетаў, бо лічаць іх занадта палітызаванымі. Магчыма, прычына была ў тым, што Штутгарт і наваколле – адна з самых непраблемных мясцін Германіі, а гаспадар – амерыканізаваны паспяховы бізнэсмэн. Беспрацоўных тут няшмат, свабодныя месцы традыцыйна запаўняюцца немцамі з Усходу, якія доўгія гады цягнуцца за першымі абозамі выгнаннікаў з Польшчы ды Чэхіі. Мусульманскіх гета і “паралельных грамадстваў” тут няма. Замежнікі паспяхова адаптуюцца, засвойваюць нямецкую мову і –што вельмі  нечакана! – прымаюць эвангелічную веру (узгадайце канфірмаваных грэка і эфіопа). Я раблю заключэнне не з гэтых двух хлопчыкаў. Так казаў святар, які сядзеў за сталом. Магчыма,  гэта – уплыў царквы, што шчыльна займаецца імігрантамі. Царква дапамагае інтэгравацца. У гэтым я меў магчымасць пераканацца, перажыўшы сустрэчы з старшакласнікамі ў мясцовых гімназіях. Вось і выходзіць: Бог агульны, і “эліны” становяцца немцамі. Няма змяшанага “мультыкультуралізму”.

Гаспадар дому, цяпер бацька нашага беларускага Дзяніса, буйны мэнэджэр амерыканскай кампутарнай фірмы “Х’юлед Пакард”, на якую ён адпрацаваў больш за 20 гадоў – ва ўсім надзвычай адкрыты чалавек. Ён не адзін год пражыў у ЗША,  “настоены” на пратэстанцкай этыцы працы. Не поспех любой цаной і хутка. А абложная, разлічаная на доўгі час працоўная аскеза. Ён лічыць, што праблемы палітыкі, нацыі, царквы ўзнікаюць тады, калі дрэнна працуе эканоміка, калі няма грошы на інтэграцыю імігрантаў, калі сама нацыя не мае чаго прапанаваць наезджым людзям з матэрыяльнай і духоўнай культуры. Як чалавек лютэранскай традыцыі (хаця сам ён у царкву ходзіць рэдка, і рашэнне аб канфірмацыі Дэніс прымаў сам) ён за рацыянальны выклад асноваў розных рэлігій у школе. Паводле парады бацькі Дэніс запісаўся з 7-га класа на рэлігійны спецкурс, з якога “плаўна” перайшоў у групу эвангелічнай катэхезы.

Думаючы пра  далейшы лёс беларускага хлопчыка Дзяніса, які стаў еўрапейцам Дэнісам, і ягоных бацькоў і сваякоў, прыходжу да высновы, што свой поспех і шчасце ён знойдзе праз штодзённую актыўнасць і духоўны рацыяналізм.

Дапісваючы гэтыя радкі, я выйшаў у інтэрнэт паглядзець электронную пошту. Сярод агляду публікацый перад уваходам на свой адрас звярнуў увагу на анатацыю з назвай “Более 250 тысяч человек поклонилось деснице Спиридона Тримифунтского”. Даведаўся, што на паклон да правіцы грэцкага цудадзея, якая прывезеная з вострава Корфу ў Маскву, за тры дні ў Храме Хрыста-Спасіцеля прыйшлі 300 000, а ў Данілаў манастыр за два дні – ужо больш за 250 000 пілігрымаў. Людзі стаяць у сярэднім па 12 гадзін. Святыя рэліквы Спірыдона дапамагаюць бедным, асабліва бяздомным і тым, хто жыве ў цеснаце. Вынікі ўжо ёсць. Намеснік манастыра архімандрыт Аляксій паведаміў журналістам, што адна жанчына, пакланіўшыся св. Спірыдону, дома адразу ж атрымала званок з муніцыпальнай службы, што падыйшла ейная льготная чарга на атрыманне кватэры.

Вось думаю сабе, як па-рознаму вырашаюць хрысціяне кватэрнае пытанне ў Маскве і  ў невялічкім гарадку пад Штутгартам. Людзі зробленыя з аднолькавага мяса і касцей. Толькі сістэма жыцця ў Германіі схіляе вернікаў да працоўнай аскезы, а ў новакапіталістычнай Маскве сотні тысячаў людзей усё яшчэ спадзяюцца на цуд.  Дэнісаў бацька, каб зарабіць свой мільён, правёў у камандзіроўках у самалётах паміж Чыкага і Ганалулу агулам больш за два месяцы. Цяпер перад адыходам на пенсію атрымаў ад фірмы год (!) перадпенсійнага адпачынку з поўным захаваннем сярэдней зарплаты. (Тут жа нейкі голас мне гаворыць: Гюнтэраў бацька зашмат лётаў, каб зарабіць грошы, і апраменіўся ў самалётах, стаў бяздзетным. І Бог даў яму хворае дзіця з Мінску, бо біялагічныя бацькі тут бы яго не вылічылі. Цуд. Можа й праўда?).

Пэўна ўсё ж,  палітыкам трэба шукаць шляхі, як змяніць сістэму жыцця і гаспадарання,  але не праз харызматычную катэхізацыю насельніцтва на плошчах. Не факт, што маскоўскія бабкі, якія стаяць па 12 гадзін у чарзе, каб пакланіцца святым рэліквам, зробяць на прэзідэнцкіх выбарах 2008 году выбар за кандыдата, які забяспечыць ім годнае жыццё.

Для еўрапейскага чалавека не прыдумана нічога лепшага за габрэйскі дэкалог і новазапаветны Апакаліпсіс.  Кожны час мудрыя тэксты прачытвае па-свойму. Мы не ведаем адказу, але мы шукаем.  Здаецца, што Хрыстос таксама  сказаў: я не апірышча на шляху, я – шлях.

З таго, што я чытаў пра іншыя рэлігіі і вераванні, мяне асабліва уразіў звычай афрыканскага племені, якое практыкуе культ духу Мбоны. Яго добра апісаў амерыканскі біёлаг Дэвід Слоўн Вільсан, які ў сваім творы “Храм Дарвіна” (не ведаю, можа ёсць рускі пераклад і гучыць інакш), аналізуе 35 рэлігійных супольнасцяў з пункту гледжання суадносінаў эвалюцыі  рэлігіі і грамадства. Ягоны погляд на рэлігію як на функцыю для арганізацыі культурнай эвалюцыі асобных групаў для еўрапейца справядлівы толькі як частка парадыгмы, аднак як алегорыя для нашага беларускага выпадку вельмі падыходзіць.

Дык вось, жыхары аднаго афрыканскага племені ўсё жыццё будуюць капішча для Духу Мбона, але з падручных матэрыялаў, якія хутка разбураюцца, хаця вакол дастаткова больш трывалага будаўнічага матэрыялу. Цывілізаваныя місіянеры прапанавалі ім дапамагчы збудаваць храм з каменю, а яны адмовіліся, растлумачыўшы, што кожны новы будынак свяцілішча яны пачынаюць будаваць толькі тады, калі вернікі заканчваюць свае спрэчкі па штодзённых праблемах уладкавання жыцця ў племені. Каментар даваць не буду.

Offline

 

Board footer

Powered by PunBB
© Copyright 2002–2005 Rickard Andersson